• Şriftin razmerini yekəlt
  • Nomral şrift
  • Şriftin razmerini azalt

Həmid Araslı yaradıcılığında Nizami Gəncəvi və türklük

E-mail Çap PDF

 

nizami-375x500

Dahi Azərbaycan şairi, filosof və mütəfəkkiri Nizami Gəncəvi bütün dünyanın aytək parlayan, günəştək nur saçan nadir şəxsiyyətlərindən biridir. Onun dillər əzbəri olan misilsiz “Xəmsə”si heç şübhəsiz dünya ədəbiyyatı xəzinəsinə ən böyük tövhədir. Şair “Xəmsə” vasitəsilə dünyanın sirlərini açmağa müvəffəq olmuş, əsl eşq, mehr, məhəbbət dastanı yazmış, eşqdə sədaqəti ön plana çəkmiş, dünyanı lazımınca vəsf etmiş və öz fəlsəfi fikirləri ilə onları cilalamışdır.

Orta əsr Şərq şeir dili sayılan fars dili təbiidir ki, Nizami Gəncəvi kimi böyük söz ustadından yan keçə bilməzdi. Şair bu ənənəyə sadiq qalaraq həmişəyaşar “Xəmsə”sini fars dilində yazmış, ancaq türk olduğunu unutmamışdır.

Azərbaycanda Nizami Gəncəvi haqqında ilk araşdırma aparan, onu təbliğ edən, şairin türk olduğunu sübut edən alim akademik Həmid Araslıdır. Onu demək kifayətdir ki, keçən əsrin 40-cı illərindən Nizami Gəncəvi haqqında ilk elmi izahları verən Həmid Araslı “Nizami Gəncəvi” Bakı 1947, “Azərbaycan ədəbiyyatı: tarixi və problemləri” Bakı 1998, “Şərqdə Leyli və Məcnun əsərləri və Nizami” Bakı 1940, “Nizami əsərlərində el variantları” Bakı 1940, “Nizami və Azərbaycan xalq ədəbiyyatı” Bakı 1947, “Nizami və Vətən” Bakı 1948, “Şairin həyatı” Bakı 1967, “Nizami Gəncəvi və Sirlər xəzinəsi” Bakı 1981, “Nizami Gəncəvi və qadın obrazları” Bakı 1939, “Nizamidə xalq sözləri və xalq ifadələri” kimi yazılarında Həmid Araslı Nizami və türklük məsələlərinə xüsusi önəm vermiş, onu açıqlamağa çalışmışdır.

Sonuncu məqaləsində böyük alim 100-ə qədər “Xəmsə”də türk sözləri olduğunun və Azərbaycan atalar sözlərindən istifadə olunduğunu arayıb tapmışdır. Bununla da Nizaminin türk olduğuna heç bir şübhə yeri qoymamışdır. Onun yaylaq, qışlaq, köç, alaçıq, dağ, çirkin, sancaq, qırmızı, dolma, ələk, çadır, kömək və s. sözləri onu göstərir ki, Nizami bu sözlərdən ustalıqla istifadə etmişdir.

Maraqlıdır ki, Nizami yaradıcılığına tam qətiyyətlə yanaşan Həmid Araslı Azərbaycan atalar sözlərinin bütövlüklə işlənilməsini və onların bəzən nəzmlə verilməsini sübut etmişdir. Aşağıdakı misallara nəzər salaq:

“Pişik balasını istədiyindən yeyər” Azərbaycan atalar sözü fars dilində olmadığından Nizami böyük məharətlə onu farsca “Xəmsə”də iki misra ilə vermişdir:

“Qorbe ço bovəd sərhəm pusti, Bəççeye xod ra xorəd əz dusti”.

Digər bir misala diqqət yetirək:

“Vaxtsız banlayan xoruzun başını kəsərlər” ifadəsini Nizami nəzmlə belə vermişdir:

“Xorusi ke bica xanəd, Becaye pər fəşani, sər fəşanənd”.

Yaxud da Nizami türk və fars dillərində olan atalar sözləri və zərbi-məsələləri hər iki dildə mövcud olduğunu nəzərə alıb onları yerli-yerində işlətməyə nail olmuşdur.

Hər qamış şəkər, hər gül bar verməz,

Hər uşaq doğana qadın deyilməz.

Şairin digər ibarələrində farsca zərbi-məsəllər olsa da, türk sözləri ilə zənginləşdirilmişdir.

“Çerkin bər siyah nəmineşinəd, Cəvani dər kuç əst”.

Buradakı “çirkin” və “köç” sözləri tam türk kəlmələridir. Ümumiyyətlə, akademik H.Araslı bu işi ilk qələmə alan və onun elmi izahını verən ilk alimimizdir. Bunun nəticəsidir ki, ondan sonra alimin qızı Nüşabə xanım Araslı “Nizami türk ədəbiyyatında”, “Nizami və türklük” mövzusunda gənc alimlərimizdən dissertasiya yazması, Cahan Ağamirovun 2005-ci ildə nəşr etdirdiyi “Nizami yaradıcılığında işlədilən türk sözləri və Azərbaycan zərbi-məsələləri” və “Nizami və türklük” monoqrafiyası isə 2008-ci ildə işıq üzü görmüş ki, bu isə Həmid Araslının təməli qoyduğu elmi işinin davamı kimi qiymətləndirilməlidir.

Nizami Gəncəvi “Xəmsə”sini yenidən oxuyarkən sübut etdik ki, “Xəmsə”də türk sözlərinin sayı 120-dən də çoxdur. Elə beytlərə rast gəldik ki, şair orada iki türk kəlməsi işlətmişdir:

Tace to əfsus ke əz sər behəst,

Çole fərəs, torbe əz xəz behəst.

Göründüyü kimi sonuncu misradakı “çul” və “torba” sözləri sırf türk sözləridir.

Nizami Gəncəvi Gəncənin yetirməsi olsa da, o, bəşəriyyətin şairi olaraq şöhrət qazanmışdır.

 

Cahan Ağamirov

GDU-nun fars dili müəllimi, Nizamişünas

 

AXTARIŞ

GİRİŞ

Paylaş


© 2011 - 2013. Hər hansı bir məlumatı, materialı və fotoşəkili administrasiyanın icazəsi olmadan istifadə etmək qeyri-qanuni hesab ediləcək və Azərbaycan Respublikasının Qanunlarına əsasən cəzalandırılacaqdır.
ankara escort