• Şriftin razmerini yekəlt
  • Nomral şrift
  • Şriftin razmerini azalt
Ana səhifə

Gəncənin yeraltı yolları

E-mail Çap PDF

 

Mahmud Mahmudzadə

 

Gəncədən yaranan Azərbaycan !

E-mail Çap PDF

 

İndi haqqında bəhs edəcəyimiz mövzu, bütün açıq və səhih mənbələrdə qeyd olunan, geniş elm ictimaiyyətində heç bir şübhə doğurmayan, dürüst məlumatlar məcmusudur. Sadəcə olaraq, tamamilə fərqli yanaşma prizmasından bu mövzunu təhlil etməyə çalışacağıq. Məqsədimiz böyük iddia ortaya qoymaq yox, bəlkə də, tam əksinə olaraq, Böyük İddiaları həyat ideallarına çevirmiş, tarixi şəxsiyyətlərimizin, qəsb olunmuş haqlarını özlərinə qaytarmaqdır !


Cavad_xan

Cavad  Xan Şahverdi Xan oğlu ( Ziyadoğlu - Qacar) 1748-ci ildə, Azərbaycanın qos-qoca, qədim qeyrət şəhəri- Gəncədə dünyaya göz açmışdı. 1786-cı ildən, 1804-cü ilə qədər,  Gəncəni idarə etmiş, sonuncu Gəncə xanı kimi Azərbaycanın şanlı tarixinə düşmüşdür.
Onun siyasi hakimiyyətə gəlişi o qədər də, asan və hamar yolla olmamışdır. Atası Gəncə xanı Şahverdi xandan (1756-1761) sonra, dövründə baş verən ictimai, siyasi təbəddülatlar fonunda, düzgün siyasi manevr imkanlarına malik olması, hadisələri düzgün qiymətləndirməsi, habelə, Qafqazda rus maraqlarının kəsişən və toqquşan maraq nöqtələrini zərgər dəqiqliyi ilə təyinetmə bacarıqlarına sahib olması,  Cavad xanın siyası qələbəsi ilə nəticələndi və o, Gəncənin xanı şərəfinə nail oldu. İdarəşilik üsuluna görə, özündən əvvəlki xanlardan tamamilə fərqli dəsti-xəttə malik olmuşdur.Etdiyi  siyasi gedişlər nəticəsində, Gəncə xanlığının nüfuzu artmış, özünün digər Azərbaycan xanları sırasında ranqlı hökmdara çevirmişdi. Artıq Gəncə xanlığı və xanlığın hökmdarı Cavad xan, Azərbaycan, həm də, Bütöv Azərbaycan uğrunda mübarizə aparmağa, bu yöndə region siyasəti deyil, az qala bütöv bir Şərq siyasəti aparmağa müvəffəq olmuşdu.
Bu bacarıqlar Cavad xanın bəlkə də, irsiyyətindən və mənsub olduğu şəcərənin genindən gələn bir xüsusiyyət idi. Çünki, məlum olduğu kimi, Cavad xan Qacarlar soyundan olub və adıçəkilən soy digər türk tayfaları kimi ( Şamlı, Rumlu, Bayat, Əfşar, Qacar, Şahsevən, Təkəlü, Ustaclı, Zülqədər, Qaramanlı və s. ) Azərbaycan Səfəvilər Dövlətinin qurucu nəsilləri kimi şöhrətlənib.
Bu nöqtədə tarixi paralellik aparmaq, zənnimcə lap yerinə düşər. 816-838-ci illər (IX əsr) ərəb istilasına qarşı Azərbaycanda baş vermiş Babək üsyanının yaranma səbəblərinə, üsyanın daşıdığı mahiyyətə, etirazların yadelli işğalçılar müstəvisində cərəyan etməsinə nəzər saldıqda, Cavad xanla Babək üsyanı arasında məntiqli əlaqə müşahidə etməmək mümkün olmur. Hər iki üsyan, yadelli işğalçılara qarşı milli mübarizə zəminində baş verməklə yanaşı, eyni zamanda hər iki şəxsiyyəti Bütöv Azərbaycan uğrunda mücadilə bağları bağlamaqdadı.  Bu nəhənglərin hətta ölüm səhnəsi belə, bir-birinə çox uyğundur. Babək də, Cavad xan da, Vətən eşqiylə fiziki məhv olmanı şüurlu şəkildə,  əqlən qəbul ediblər. Ölümün  gözünün içinə dik baxıblar. Hər iki şəxsiyyəti düşmənləri belə, yüksək qəhrəman kimi qiymətləndiriblər.
Haqqında sözügedən böyüklərimiz heç şübhəsiz ki, eyni məktəbin yetirmələri, eyni çıraqdan süzülən şəfəq parçalarıdırlar!
Cavad xan da, təbiidir ki, bu məktəbi dərindən öyrənmiş, özündən əvvəl yaşamış xalqın və millətin yaddaşına hopmuş qəhrəmanlardan ibrət götürüb, ali-vətən bulağının  çeşmələrindən qidalanmışdır.

Ozündən 5 əsr əvvəl yaşayaraq, Gəncənin və Azərbaycanın daş tarixində dərin izlər buraxmış gəncəli Bəndər də, bu qəbildən olan cahanşumul simalardandır. 1231-ci ildə monqol və gürcü istilalarına qarşı Azərbaycan milli davasının önündə gedən Usta Bəndər də, eyni amal uğrunda, Bütöv Azərbaycanı azad görmək, hürr yaşamaq, istiqlala qovuşmaq yolunda canını fəda edib. Eyni tarixi xətti qəhrəman Cavad xanda da görmək olur. Məhz bu idi Cavad xanı ucaldan, Cavad xanı qəhrəmanlaşdıran, Cavad xanı nəhəngləşdirən...
Yenə də Gəncə! Yenə də Bütöv Azərbaycan mübarizəsi! Yenə də həmişə olduğu kimi, Azərbaycana şərəf gətirən Gəncə üsyanları..!
Yuxarıda sadaladığım tarixi faktlara söykənərək, habelə, indi toxunacağım məqamlara istinad edərək, böyük  qətiyyət, cəsarət və səmimiyyətlə deyirəm ki, Azərbaycan – Gəncə, Gəncə isə Azərbaycan deməkdir ! Bu, yaşı eralarla ölçülən qədim Ana Şəhərimizin tale payına  həmişə  Bütöv Azərbaycan Savaşı düşüb! Hər zaman Milli Dövlətçilik uğrunda mübarizə, parlaq zəfərlər, unikal tarixi şəxsiyyətlər, Gəncənin adı ilə bağlı olub.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin o zamankı Fransada yaşayan Avropa elçısı, böyük mütəfəkkir, diplomat, Üzeyir bəy Hacıbəylinin qardaşı Ceyhun bəy Hacıbəyli, öz xatirələrində, 1920-ci ilin may ayında Sovetlərə qarşı baş vermiş Gəncə üsyanını belə qiymətləndirirdi : “ Əgər Sovet Rusiyasına qarşı Gəncə üsyanı baş verməsəydi, bu çox utancverici və tariximizə ləkəgətirən bir səhifə olardı! Gəncə üsyanı, bu ləkəni üstümüzdən təmizləyib, atdı !” .
Həqiqətən də, 23 aylıq xalq hakimiyyəti formalaşdırıla və bu istiqlal yad millətlər tərəfindən istila oluna, yerli mübarizə baş verməyə... Daima Gəncə üsyanları Azərbaycan adına şərəf gətirən tarixi, şanlı səhifəmiz olub!
Bu dəfə yenə də, Gəncə ayağa qalxdı, Gəncəlilər silaha sarıldı. Ümumazərbaycan bütövlüyü uğrunda əcdadları Cavad xan kimi Vətən sevdalılarına çevrildilər...
Maraqlıdır, məmləkətin paytaxtı Bakı idi. Yenicə ayağa qalxmaq istəyən, inkişaf mərhələsini yaşayan bir Dövlət süquta uğradılır. Amma etiraz səsi yenə də Gəncədən ucalır! Həm də,  yenə,  Azərbaycan uğrunda. Difainin qurucusu və rəhbəri, Qafqaz Şeyxul-İslamı, ayətullah Məhəmməd Pişnamaz-zadə üsyanı həyata keçirmək üçün dini icazə və şəri fətva verir.  Cahangir bəy Kazımbəyli, Sarı Ələkbər və yüzlərlə, minlərlə Gəncəli meydanlarda rəşadət göstərir. Gəncə ona görə Azərbaycandır ki, milli ordu birləşmələri, digər güc strukturunun tabor və dəstələri Gəncə üsyançılarına qoşulur, rus-daşnak birləşmələrinə qarşı milli mücadilə savaşı aparırlar. Sual meydana çıxır bu zaman, əcaba, Gəncə üsyanından qabaq o zamankı Dövlət adına mübarizə nə üçün Gəncədə baş verdi? Məgər, Bakı da, daxil, digər ölkə hüdudlarında bilinmirdi ki, savaş qaçılmazdır və milli Azərbaycan ideyasını qorumaq üçün hərb lazımdır? Təbii ki, bilinirdi. Bunu Cumhuriyyətin süqutundan sonra, Gəncə üsyançılarına könüllü birləşmiş, Gəncəbasar bölgəsindən o zamankı Müsavat ordusuna qatılmış əsgərlərin mübarizədə iştirakı, həmçinin Cümhuriyyətin Gəncə liderlərinin müdafiə planlarının mövcudluğunun siyasi rəhbərlik tərəfindən məlumatlı olmaları sübut edir...
Keçmiş və gələcək tarixi paralellik apardıqdan sonra, qayıdaq Qəhrəmanımız Cavad Xana və onun siyasi mübarizəsindəki Gəncə notlarına. Bu zaman şahidi olacağıq ki, bəhs etdiyimiz ideya daşıyıcıları tələb olunanda sülh və əmniyyət siyasəti yürüdüblər, zərurət yetişəndə isə, hərbin diqtəsi ilə, yəni, hüququn gücü işləməyəndə, gücün hüququndan istifadə ediblər.
II İrakli ilə diplomatik münasibətlər yaradaraq, regionda özünə xarici müttəfiq mövqeyi  təmin etmiş Cavad Xan, bu yolla Gəncə xanlığının parçalanmamasına nail oldu. Sonra onu II İrakliyə verməli olduğu verginin ağırlığı, həmçinin, hələ Nadir Şahdan gürcülərin xeyrinə güzəştə gedilmiş Şəmşəddil və Borçalı torpaqlarının, hələ də, Gəncə xanlığına ilhaq olunmaması məsələləri narahat edirdi. Qüdrətli Xan az müddət içərisində Şəmşəddil mahalını azad edir və oğlu Uğurlunu mahala nümayəndəsi olaraq təhkim edir ki, düşmən xəyanəti baş versə, Vətən torpağını müdafiə etsin, insanların, xanlığın himayəsinə sığınmış yerli sakinlərin rifahını, sabit yaşayışını təmin etsin. Əlbəttə, bu mövzulara toxunmaqda hansısa tarixi məqamları anlatmaq iddiasında deyiləm. Sadəcə nümunəni məhz, Cavad Xanın fəaliyyətindəki hissələrdən gətirməklə, onu sübuta yetirmək iddiasındayam ki, Böyük Xan Cavad Ziyadoğlu Qacar, bu addımları ilə bütöv bir dövlət və dövlətçilik institutlarının həyata keçirdiyi siyasi manevr hərəkətlərini necə böyük, necə cahanşumul Vətən həsrəti ilə həyata keçirib! Sizcə, ərazisini xarici qüvvələrdən müdafiə etmək borcu olan, əhalisinin rifah və sabit yaşamaq haqqını tanıyan qurum Dövlət deyilmi?! Sərhədlərin toxunulmazlığı öhdəliyi uğrunda ailəsini, canını, statusunu qurban vermiş Şəxsiyyət Bütöv Dövlət adına iddialı Ədalətli Hökmdar deyilmi?! Məhz bu amillər səbəbilə qeyd edirəm ki, Cavad Xan Bütöv Azərbaycan sevdalısı, qurucusu və Böyük Savaşçı idi...
Onun Gəncə qalası ətrafında rəşadətli mübarizə və müqaviməti, Rus tarixçisi Olqa Markovanın da yazısında öz əksini bu cür tapmışdı :  
"Zaqafqaziyadakı münasibətlərin ən gərgin məsələsi olan Gəncənin tabeçiliyi məsələsi yenidən kəskinləşir."
Əlahəzrət Xanın həyat və fəaliyyətini tədqiq edərkən müşahidə edirsən ki, bu şəxsiyyət, həm AZADLIQSEVƏR insanların böyük məktəbi – Həzrəti  İmam Hüseyn ənənələrinin, həm qos-qoca ULU TÜRK yazılı mənbəsi olan ORXON- YENİSEY dil dəyərlərinin, həm də əcdadları və sələfləri olan Babəkin, Xətayinin Bütöv Vətən ideyalarının, dövründəki şəriksiz xələfidir! Azərbaycan Səfəvilər Dövlətinin qurucusu Şah İsmayıl Xətai gələcək nəsillərə vəsiyyət edirdi, “Dinimiz, Dilimiz, Vətənimiz” ! Cavad Xanın fəaliyyətində bu üç məfhumdan ibarət, böyük bir “siyasi üçbucaq kompanenti” mövcud olub. Sual oluna bilər, niyə məhz Gəncəli Cavad Xan? Və niyə məhz Gəncə? Cavablar çox sadə, gözlə görünəcək qədər çox vizualdır. Bəyəm Cavad Xanın dönəmində, yadelli işğalçılara qarşı döyüşmək meyli olan alternativ xan var idimi? Xeyr! Bəyəm Cavad Xanın dövründə meydanda tək qalmasına, şəhid olacağı açıqca məlum olan, qeyri-bərabər döyüşə atılaraq “olum ya ölüm” dileması qarşısında qalsa da, Bütöv Azərbaycan şərəfi daşıyan digər bir xan var idimi? Xeyr! Bəyəm Cavad Xanın hökmranlıq illərində, bütün Şimali Azərbaycan xanlarını rus işğalçılarına qarşı birləşdirmək, Cənubi Azərbaycan vilayət hakimləri ilə diplomatik və hərbi dialoqlara getməklə, Şərq siyasətində Bütöv Azərbaycan varlığını düşünən başqa bir xan var idimi? Yenə də, xeyr, xeyr, xeyr...!!! Təəssüf ki, min dəfə xeyr..! Bu səbəbdən Cavad Xan Babəkdən qaynaqlanan Azadlıq yolunun, Şah İsmayılla genişlənən hüriyyət yolunun, Usta Bəndərlə mühafizə olunan İstiqlalın, bütövlükdə Vətən İstihbaratının dövrü üçün yeganə siması idi...
İndi “niyə məhz Gəncə?” sualına tarixi dəlillərlə cavab verməyə çalışaq. Hesab edirəm ki, yuxarıda da qeyd etdiyim kimi, Azərbaycan var olduqca, bağımsızlıq səadətinə qovuşduğu üçün Babəkə, Xətaiyə, Bəndərə, Cavad Xana və sonradan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ( 1918 – 1920 ) qurucularına minnətdar olmalıyıq. Sadaladığım tarixi mərhələlərdə Gəncənin və Gəncəlilərin mövqeyinə şölə tutmağa çalışacam. Bu, həm də, məqalə qəhramanım Cavad Xana, dolayısı ilə aidiyyatı olan nüanslardır. Məsələn, Babək mübarizəsində Gəncənin və Gəncəlilərin üsyana hər türlü maddi və fiziki kömək etməsi, tarixi mərxəzlərdə mövcuddur. Şah İsmayıl Xətaini hakimiyyətə gətirən yerli türk tayfaları içərisində Gəncəylə bağlı sülalərin də mövcud olması sirr deyil. Gəncənin Səfəvilər Dövləti üçün əhəmiyyəti çox böyük olub. Monqol və Xarəzmşah işğallarına qarşı yenə də Gəncəli Usta Bəndər və Gəncə üsyanı məlumdur. XVIII əsr rus işğalına qarşı Gəncəli Cavad Xan və döyüşən Gəncə şərəf tariximizdir. 1905-ci ildə məxfi şəkildə təsis edilən ilk milli qeyrət təşkilatımız “DİFAİ” və onun qurucusu, rəhbəri Gəncəli Şeyx Məhəmməd Pişnamaz-zadə...1920-ci ildə Azərbaycanın sovetlər tərəfindən işğal siyasətinə qarşı çıxan yenə də Gəncə və Gəncəlilər oldu! Bu bir təsadüfdür, yoxsa tarixin ironiyası?Təbii ki, bu boyda təsadüfün olmasına inanmaq, göydə Günəşi danmağa bənzəyər!
Əziz oxucu! Yazıdan da, sübuta yetirilməsi açıq görünən, Gəncə və Gəncəlilərin, qəhrəmanım Cavad Xanın rəşadəti, milli tarixşünaslığımızda qızıl səhifələri təşkil edir. Sübuta yetirilir ki, hər zaman   anlamını ifadə edib! Bu fikirdən əndişə keçirənlər isə, yalnız qeyri-gəncəli, yəni, qeyri-azəri türkü ola bilər!  Çünki, Azərbaycanın Gəncəsi, Gəncənin Azərbaycanı, ancaq və ancaq, bir biri ilə, üzvü bağlı olan, qəhrəmanlıq həyatının yaşam tərzidir! Bir sözlə, Gəncə Tarix Yaradır!

Müəllif : Hüquqşünas-jurnalist, "Gənclər Mükafatı Laureatı", Avropa və Amerika media treninqlərinin fəxri mükafatçısı Orxan Vidadi oğlı Məmmədov (Gəncəsoy)


 

Əhməd Cavad

E-mail Çap PDF

 

Ssenari: Əhməd Oğuz

Rejissor: Rövşən Nicat

Operator: Nəriman Şıxəliyev

Montaj: İlqar Tural

 

GƏNCƏYƏ İTHAF

Bərdədən çıxan karvan,
Yürüyür ağır-ağır,
Yeriyir rəvan-rəvan,
Anam, Gəncəyə sarı!
Sonam, Gəncəyə sarı!
Beş il bağlarında gəzdim, əyləndim,
Içdikcə doymadım suyundan, Gəncə!
Sənsən salan bəni bu dadlı dərdə,
Boynumda borcun var, verimmi, Gəncə?!
Yaşıl bağlarının gül xiyabanı,
Cənnətdən də bil ki, yaxşıdır, Gəncə!
Güllərinin rəngi behiştdən dadlıdır, Gəncə!
Ey qayğılar görüb, günlər keçirən,
Haqqında dastanlar yazıla, Gəncə!
Yaşıl bağlarında gül xiyabanı,
Cənnətdən gözəldir, yaxşıdır, Gəncə!
Adına dastanlar yazıla, Gəncə!

Əhməd Cavad

 

Əliyev Qəzənfər Kərim oğlu

E-mail Çap PDF

 

1

Əliyev Qəzənfər Kərim oğlu 1927-ci ilin may ayının 26-da Gəncə şəhərində anadan olub. Q.Əliyev orta məktəbi başa vurduqdan sonra Gəncə dəmir yol peşə məktəbinə daxil olub və 1945-ci ildə həmin məktəbi bitirib.
1945-ci ildən Gəncə Lokomotiv Deposunda əvvəlcə parovoz köməkçisi, sonradan 1948-ci ildən maşinist kimi əmək fəaliyyətini davam etdirib. Ömrünün sonuna qədər Gəncə Lokomotiv Deposunda maşinist kimi fəaliyyət göstərib.
Onun çalışdığı zaman parovozlar və teplovozlar normativ olaraq 1800 tona qədər yük daşımağa malik idi, ancaq bəzən 2500-3000 tona da catdırmaq mümkün idi. Lakin belə halda qatara yedəkçi lokomotiv də qoşulurdu. İlk dəfə, məhz Qəzənfər Əliyev öz təşəbbüsü və bacarığı nəticəsində, yedəkçi lokomotivlərdən imtina edərək, peşəkarlığı sayəsində normadan artıq  yük daşınmasını təmin edərək,  külli miqdarda yanacağa və dövlət vəsaitinə qənaət etmiş oldu. Bunun nəticəsi olaraq, SSSR-nin bütün güşələrindən lokomotiv işçiləri onun iş prinsiplərini və təçrübəsini öyrənmək ücün Gəncəyə gəldilər.
1 avqust 1959-cu ildə bu nailiyyətə görə, Qəzənfər Əliyevə SSSR-nin yüksək ordenlərindən biri “Lenin ordeni” ilə təltif edildi və “Fəxri Dəmiryolçu” adına layiq görüldü. Başçılıq etdiyi kollektivə “Kommunist əməyi briqadası” adı verildi.
70-ci illərin əvvəlində Gəncə Lokomotiv Deposunda parovozları elektrovozlar əvəz etdi və yük daşıma qabiliyyəti 1800 tonnan 3000 tonadək yüksəldi. Bu illər ərzində, Q.Əliyev yenədə təşəbbüs irəli sürərək, normadan artıq yük daşınması  təşəbbüsünü irəli sürdü və sözünün üstündə durdu. 1971-ci ilin may ayının 4-də daşınma yükünü 5000 tona çatdırdığına görə SSSR-nin yüksək mükafatı olan “Oktyabr İnqilabı” ordeni ilə təltif edildi.

2_2

1978-ci ildə Q.Əliyev yeni rekorda imza atmağa nail oldu. Həmkarı, Moskva Lokomotiv Deposunun maşinisti 2 dəfə Əmək Sosialist Qəhramanı Fyodor Fadeyevic Sokolov 10 min ton yüklü qatarı iki lokomotivlə 235 km sürmüşdü, Qəzənfər Əliyev isə bir lokomotivlə 10 min 100 ton yüklü qatarı 267 km sürərək SSSR-ri Dəmir yol məkanında yeni rekorda imza atmış oldu. Bu günə qədər bu rekordu təzələyən olmayıb. Bu nailiyyətinə görə ona Azərbaycan SSR-nin Dövlət Mükafatı Laureyatı adı verildi. Bir beşillikdə iki beşilliyin planlarını yerinə yetirdiyinə görə, 3 oktyabr 1980-ci ildə SSSR-i Ali Sovetin Rəyasət Heyətinin fərmanı ilə Sənayə və Kənd Təsərrüfatı məhsulları istehsalına dair onuncu beşillik tapşırıqlarının vaxtından əvvəl yerinə yetirilməsində qazandığı diqqətəlayiq müvəffəqiyyətlərə görə, Qəzənfər Kərim oğlu Əliyev SSSR-nin ən Ali mükafatı olan “Lenin ordeni” və “Oraq və çəkiç” qızıl medalı təqdim etməklə Sosialist Əməyi Qəhramanı adı verildi.
Bundan əlavə, əmək fəaliyyəti dövründə SSSR-nin bir cox müxtəlif medalları və diplomları ilə təltif edilib. 1967-ci ildən Azərbaycan SSR-nin siyasi-ictimai sahəsində aktiv fəaliyyətə başladı. O, 1967-ci ildən 1971-ci ilədək Gəncə şəhər Sovetinin Deputatı, 1971-ci ildən etibarən 3 dəfə ardicil VIII, IX və X çağırış Azərbaycan SSR-i Ali Sovetinin Deputatı olmuşdur. 1980-ci ildən isə Azərbaycan SSR-i Ali Soveti Rəyasət Heyətinin üzvü seçilib.
Q.Əliyev dəfələrlə partiya orqanlarına, o cümlədən 1979-cu ildə Gəncə şəhər Partiya Komitəsi plenumu üzvlüyünə namizəd, dəfələrlə Azərbaycan KP MK-nə üzv seçilib. 23 fevral 1981-ci ildə keçirilən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının XXVI Qurultayının nümayəndəsi olub. Gəncə Lokomotiv Deposunun maşinisti Respublikada böyük nüfuza və ehtirama sahib idi.
Ulu Öndərimiz cənab Heydər Əliyev şəxsən peşəkarlığına, Vətəninə baş ucalığı gətirməsinə, Gəncə sakinləri arasında hörmət sahibi olmasına görə,  Qəzənfər Əliyevə xüsusi hörmət bəsləyirdi. 17 iyul 1984-cü ildə Qəzənfər Kərim oğlu Əliyev 57 yaşında vəfat etdi. Gəncə şəhər Fəxri Xiyabanında dəfn edilib. Ailəli idi, 10 övlad sahibi idi.
Mərhum  Qəzənfər Əliyevin  adını əbədiləşdirmək üçün,Gəncə şəhərində mövcud olan kücələrdən biri, onun adı ilə adlandırılıb.


                                                                                                                                                                                                                                                   Müəllif:Ramil Əliyev
                                                                                                                                                                                                                                                                Redaktor:Orxan Gəncəsoy

 

Rəssam İlqar Quliyev

E-mail Çap PDF

 

Dokument-3-4

Rəssam-dizayner İlqar Nürəddin oğlu Quliyev

 

Nizami_ve_Afaq_140-115

 

Nizami_yurdu

 

Nizaminin_ruhu

 

Mehseti_Gencevi-900

 

Agsaqqallar

 

__

 

Aile

 

Cayxanada

 

muqam_trio

 

Suleyman_Qanuni_QULIYEV_ILQAR_NUREDDIN_oq_2012

 

gey_gel_90-60

 

Xobulaq

 

xoruz_doyushu

 

Asiqlar

 

Fikrət Süleyman oğlu Verdiyev

E-mail Çap PDF

 

Gəncəli tarzən

Musiqi - musiqi insan ruhunun qidasıdır deyirlər. Səslər, ritmlər, notlar bu aləmin ahəngdarlığını təşkil etməklə yanaşı eyni zamanda bu mədəniyyət sahəsinə xüsusi bir gözəllik bəxş edir. Xalqımızın qədimdən bəri öz çalğı alətləri olmuş zaman-zaman onlar unudulsada sonradan bərpa edilmiş və gələcək nəsillərə çatdırılmışdır. Belə alətlərə bərbət, rud, çəng, kos, çanaq və s. göstərmək olar. Dədə-babalarımızdan bizə miras qalan bu mədəniyyət sahəsi özünəməxsus ifaçılığını kamança, tulum, tütək, saz, balaban, nağara, dəf və s. alətlərlə yaşadaraq bu günkü günümüzə kimi qoruyub saxlamağı bacarmışdır. Musiqi dünyasında özünəməxsus fərqliliyi ilə seçilən bir alətdə var ki, bu tardır. Azərbaycanda tar deyiləndə ilk öncə məşhur tarzənlər Mirzə Sadıq, Məşədi Cəmil Əmirov, Mirzə Mansur Mansurov, Tarzən Bəylər, Məmmədağa Muradov və s. görkəmli əvəzedilməz tarzənlərin adları xatırlanır.

Çağdaş mədəniyyətimizdə öz dəsti xətti ilə seçilən bir tar ifaçımızda var. Bu tarzən Fikrət Verdiyevdir.

Verdiyev Fikrət Süleyman oğlu 1947-ci il sentyabr ayının 2-də Gəncə şəhərinin Tapqışlaq məhəlləsində anadan olub. Əslən Balçılı kəndindən olan atası Süleyman Məşədi Məmməd oğlu Gəncədə dəyirmançı olub. Ailələrində musiqiçi olmamasına baxmayaraq, Fikrətin uşaq yaşlarından tara olan həvəsi onun 1957-ci ildə Gəncə şəhər 1 saylı musiqi məktəbinin tar sinfinə getməsi ilə başlayır. 1962-ci ildə məktəbi bitirərək Q.Hüseynli adına Gəncə orta ixtisas musiqi məktəbinin tar sinfinə daxil olur. Təhsil aldığı müddətdə Gəncə Pioner və Məktəblilər Sarayında, Mədəniyyət evində özfəaliyyət kollektivlərinə rəhbərlik edir. F.Verdiyev 13 yaşında olarkən səhnədə həm solo, həm də ansamblla çıxışlar edərək və bu istiqamətə olan marağını sınayaraq müstəqil ansambl yaratmaq qərarına gəlir. Və 1961-ci ildə Bakıda respublika üzrə pioner və məktəblilər sarayı kollektivləri arasında keçirilən festivalda rəhbərlik etdiyi kollektiv qalib gəlir. İlk uğurlu imzasını beləcə atan gənc tarzən bir-birinin ardınca yeni nailiyyətlərə doğru irəliləyir.

1967-ci ildə Ü.Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının tar-dirijor, xalq ifaçısı fakültəsinə daxil olur və Adil Gərayın sinfində təhsil almağa başlayır. Gənc tarzənin yaddaşlarda qalan ən böyük xidməti isə doğma Gəncəsi üçün 1969-cu ildə “Göy-göl” xalq çalğı alətləri ansamblını yaratması olur. Qısa zamanda ansamblın şöhrəti bütün Azərbaycana, hətta ölkə hüdudlarından kənara yayılır. Xarici ölkələrdə konsertlərə dəvət alan ansambl fəxri-fərman, diplom və mükafatlara layiq görülür. Ansamblda məşhur sənətçilərdən Şövkət Ələkbərova, Zeynəb Xanlarova, Rübabə Muradova, Nəzakət Teymurova, Flora Kərimova, Səkinə İsmayılova, Kəmalə Rəhimli, İslam Rzayev, Canəli Əkbərov, Məmmədbağır Bağırzadə, Elmira Rəhimova, Baba Mahmudoğlu və başqa tanınmış sənətçilər çıxış ediblər.

"Göy-göl" ansamblının şöhrətinin daha da artmasının ikinci bir səbəbi isə 1972-ci ildən etibarən ansamblın müşayiətilə Zeynəb Xanlarovanın konsertlər verməsi olur. 1982-ci ildə isə Zeynəb Xanlarovanın dəvətilə Fikrət Verdiyev onun ansamblına konsertmeystr təyin edilir. Bu ansamblla dünyanın 40-dan çox ölkəsində musiqi mədəniyyətimiz təbliğ edilir. Bir-birinin ardınca onu izləyən uğur 1987-ci ildə onun əməkdar artist adına layiq görülməsi ilə nəticələnir.

1990-cı ildə “Göy-göl” ansamblının bazasında Gəncə Dövlət Filarmoniyasını yaradan F.Verdiyev, ardınca notlu xalq çalğı alətləri orkestrini və kamera orkestrini yaradır. Və 1994-cü ildə müəyyən səbəblərə görə ansambldan və filarmoniyadan ayrılır.

2001-ci ildə Bakı Neft-Emalı Zavodunun nəzdində "Neftçi" mahnı və rəqs ansamblını təşkil edir. Teyyub Aslan, Aygün Bayramova, Rövşən Behcət, Cabir Abdullayev və s. bu kimi sənətçiləri bir yerə yığaraq zəngin repertuar yaradır.

Mədəniyyət sahəsində böyük xidməti olan Fikrət Verdiyev hazırda Gəncə Dövlət Filarmoniyasının bədii rəhbəri vəzifəsində çalışır.

Fikrət Verdiyevin tara olan marağı musiqi duyğusu danışdıqca bitməyən xidmətləri sanki insanı xəyal dünyasına aparır. Dahi alman bəstəkarı Lüdviq van Bethoven musiqi haqqında belə demişdir: "Musiqinin əsl gücü insanı bəstəkarın xəyal dünyasına aparmasıdır".

Xalqımızın musiqiyə, incəsənətə olan marağı buna əyani sübutdur.

Onu da qeyd etmək istəyirəm ki, Fikrət Verdiyev 2014-cü il fevralın 13-də ölkə prezidenti cənab İlham Əliyevin sərəncamı ilə "xalq artisti" adına layiq görülmüşdür.
Fikrət Verdiyev dahi muğam ustadı Xan Şuşinskinin qızı ilə ailə həyatı qurub. İki qızı, bir oğlu və 3 nəvəsi var.
Sonda qeyd edək ki, millətinin incəsənətini, mədəniyyətini dünyada təbliği üçün çalışan, xidməti keçən belə sənətkarları gəlin sağlığında qiymətləndirək.

 

Qaradağlı Qaçaq Qara Aslan

E-mail Çap PDF

 

(öndə Qaradağlı Qaçaq Qara Aslan və arxada Qaçaq Cəmil)

Azərbaycanda qaçaqçılıq hərəkatı XIX əsrin II yarısından daha geniş vüsat almağa başlamışdır. Azərbaycanda qaçaqçılıq hərəkatına böyük zərbə 1920-ci ildə bolşevik hökuməti qurulduqdan sonra vuruldu. Bu dövrdə millətimizin neçə-neçə igid, ərənləri tutularaq sürgünlərə, işgəncələrə, repressiyalara və güllələnmələrə məruz qalmışdır. Qaçaqçılar hərəkatı ölkəmizin əsasən Gəncəbasar, Şimal və Qarabağ bölgələrində cərəyan etmişdir.

Gəncəbasarlı qaçaqlardan Ramazanlıları, Dəli Alını, Qaçaq Məcid ağanı, Qaçaq Məmmədqasımı, Qaçaq Qəmbəri, Sarı Ələkbəri və Qandal Nağı kimi yüzlərlə bu qəbildən olan el qəhrəmanlarının adını çəkmək olar.

El içərisində öz adı ilə şöhrət tapan belə qaçaqlardan biri də Qaradağlı Qaçaq Qara Aslan idi. Aslan Qara Tağı oğlu İsmayılov 1893-cü ildə indiki Goranboy rayonun Qaradağlı kəndində anadan olub. Qara Tağının əsli Qazaxın Çaylı kəndindəndir. XIX əsrin II yarısında Qazaxın Çaylı kəndinin Dəmirçilər nəslindən üç qardaş Qara Tağı, Qara Nağı və Qara Məmməd öz el-obalarından köçərək Qaradağlı kəndinə gəlir. Qardaşlardan Qara Tağı bu kənddə məskunlaşaraq Qaradağlıda qalır. Lakin digər iki qardaş Göyçəyə köçərək Göyçənin Qaraqoyunlu kəndində məskunlaşırlar. Qara Tağının ömür-gün yoldaşı Yetər xanım ilə izdivacından Aslandan başqa, İslam, Mələk Səlmi, Həmayıl və Gülsüm adlı övladları dünyaya gəlmişdir.

O dövrdə Goranboyun Xoylu kəndində olan ermənilər ilə kəndin müsəlman əhalisi arasında dava-dalaş düşür. Qarşıdurma vaxtı ermənilər Qara Tağını güllə ilə vurub öldürürlər. Bu xəbəri eşidən Qara Aslan həmin gündən atasının qatillərindən bir-bir öc alaraq qaçaqlığa başlayır. Xəyanətkar ermənilərlə heç zaman barışmayan Qara Aslan həm atasının ölümündən həm də ermənilərin müsəlman əhaliyə qarşı törətdikləri qırğınlardan bərk sarsılır. Gənc yaşlarında qaçaqçılıq hərəkatına qoşulan Qara Aslanın sorağı qısa bir zamanda bütün Gəncəbasar bölgəsinə və Göyçə mahalına yayılır. Eyni zamanda Qara Aslanın Göyçədə məskən salan qohumlarından Qaçaq Cəmil də bu dövrdə qoçaqlıqda heç də ondan geri qalmırdı. Qaçaq Cəmilin erməni zabit və generallarına qan uddurması bütün Göyçəyə səs salmışdır. Qara Aslanın bu dövrdə yaxın dostları Ramazanoğlu Rüstəm, Gəncəli Dəli Əli, Qapannılı Məşədi Bayram-Əli və Qanaqçı oğlu Aslan olub. Qaçaq Qara Aslan 1920-ci ildən sonra Gəncəbasar və Göyçədə bolşevik hökumətinə qarşı baş verən silahlı qiyamlarda iştirak edib.

Qara Aslanın əyalısı Balçılı kəndindən Göyçək Əhməd qızı olub. 1929-cu ildə onun Göyçək xanım ilə nigahından bir oğlu dünyaya gəlir. Qara Aslan dostu Ramazanoğlu Rüstəmin şərəfinə oğlunun adını Rüstəm qoyur. Azərbaycanda bolşevik hökuməti qurulduqdan sonra Sovet hökumətinə qarşı çıxan bəylərə, ağalara, mülkədarlara və o cümlədən qaçaqlara qarşı bir-birinin ardınca arası kəsilməyən qara yellər əsir. Bu qanlı qadalı illərin yeri Qaradağlı Qara Aslandanda yan keçmir. Belə ki, o dövrdə Gəncə Qəza Komitəsinin birinci katibi Əliheydər Qarayev tərəfindən Qara Aslana qarşı ittihamlar irəli sürülərək onu aradan götürməyə çalışırlar. Bu minvalla Əliheydər Qarayev Qara Aslanı yanına çağırtdıraraq ona dostu Ramazanoğlu Rüstəmi öz əlləri ilə gətirib dövlət idarəsinə təhvil verməsi tələbini qoyur. Çiyinlərinə düşən ağır yükdən bərk narahat olan Qara Aslan isə tam əksinə Ramazanoğlu Rüstəmin izini itirir. Bu illərdə Qara Aslan dəfələrlə incidilir. Onun yaxın qohumları isə mühakimə edilir. Qara Aslanın yeganə varisi mərhum Rüstəm kişi müsahibəsində atasından belə bəhs etdi: “Atam Qara Aslan mənim 2 yaşım olanda repressiya qurbanı olub. Onu 1931-ci ildə güllələyiblər. Mən atam haqqında nə bilirəmsə də anamdan və atamın yaxın qohumlarımdan eşitdiklərimdir. Onu bilirəm ki, atamın 2 yaxın dostu olub. Bunlar Gəncəli Dəli Əli ilə Samuxlu Ramazanoğlu Rüstəm idi. Onu deyə bilərəm ki, 1931-ci ildə bir çox qaçaqlar və bəylər kimi atamın da Türkiyəyə və İrana keçməyə imkanı olub. Ancaq nə atam nə də dostu Dəli Əli qeyrətlərinə sığışdırmayıblar ki, biz arvad və uşağı burada köməksiz qoyub necə qaçaq bu bizim kişiliyimizə yaraşmaz. Atasından danışarkən Rüstəm kişinin hər dəfəsində ahıl yaşında olmasına baxmayaraq qeyri ixtiyari olaraq o, ayağa durur və gözləri dolurdu. O, böyük həvəslə atasının başına gələn hadisələri geniş şərhlə izah edir və onu uşaq yaşlarında itirdiyindən qəhərlənirdi”. Qara Aslan cəmi 38 il ömür sürür. Dövrün qəddar rejimi digər mərd oğullarımız kimi onun da aradan götürülməsinə nail olur. Lakin onlar yaddaşlarda əməlləri, igidlikləri və cəsarətləri ilə bu gün də yaşamaqdadır.

"Difai" qəzeti

№01 (48) 16-31 Yanvar 2013-cü il.

 

Gəncənin Çaylı məhəlləsi

E-mail Çap PDF

 

Gəncənin Çaylı məhəlləsi Gəncə çayının sağ sahilində keçmiş Yerevanskaya naberejnaya və Uçiliş küçələrində, indiki N.Nərimanov prospektindəki 10 saylı məktəbin ətrafında və prospektin VI -VII-VIII-IX dölmələrində və Ə.Cəmil küçəsində yerləşir. Çaylı camaatının Gəncəyə nə vaxt və haradan gəlməsi haqqında dəqiq məlumat azdır. 1736-cı ildə muğanda şah seçilən Nadir Gəncə bəylərbəyliyinin torpaqlarının bir qismini Kaxet çarı II Teymuraza verdi. Verilən elatlardan biri də Çaylı idi.

Çaylının tarixi təxminən XVII-XVIII əsrlərdən başlayır. Kəndin yeri çaylaq, meşəlik və bataqlıq olmuşdur. Kənd adını da buradan almışdır. Kəndə köç XVII əsrin əvvəllərindən başlamışdır. Köç edənlərin əksəri indiki Ağstafa rayonunun Kəsəmən kəndindən olmuşdur. Bunun səbəbi çar rusiyasının öz xidmətlərinə görə bu torpaqları hərbiçilərindən birinə vermək idi. Kəndə əvvəlcə üç nəsil - Bənnalar (Bənayevlər), Qocalar (Qocayevlər), çarçılar (Çarçıyevlər) gəlmişlər.

Hazırda, Çaylı kəndi Qazax rayonunun Daş Salahlı kəndindən sonra ikinci böyük kənddir. Kənddə 14 min nəfərdən artıq əhali yaşayır.

Nadir şahın öldürülməsindən sonra İranda vahid stabil hökumət dağıldı. Hər kəs iri və güclü feodal hakimiyyətə sahib olmağa çalışdığı bir vaxtda Gürcüstanın İrandan uzaqlaşmaq meyli daha da gücləndi.

Atası II Teymurazın yerinə keçən II İrakli 1744-1762 -ci illərdə Kaxet çarı oldu. Sonra isə Kartli çarlığına (1762-1798) sahib çıxdı.

Əslən Baqration nəslindən olan bu şəxsdə millətçilik hissi çox güclü idi. O, hakimiyyəti illərində bir neçə gürcü feodallarını öz ətrafında birləşdirib vahid dövlət qurmaq fikrinə düşdü. 1783-cü ildə Rusiya imperiyası ilə Georgiyev traktı imzaladı. Daimi qoşun saxlamaq və Rusiyanın təbəsi olmaq hüququ qazandı.

Həmin ilin noyabrında rus qoşunları Tiflisə daxil oldu. Şimali Qafqazla Gürcüstan arasında sonralar hərbi Gürcüstan yolu salındı. Elə həmin il ermənilərdə Rusiyanın Qafqazdakı nümayəndəsinə məktub göndərib, rus qoşununun gəlməsini istədilər.

Bu dövrdə Azərbaycan xanlarının bəziləri də Rusiyanın Azərbaycana gəlməsini istəyirdi.

Qubalı Fətəli xan, Qarabağlı İbrahimxəlil xan rus qoşununun onların ərazisinə gəlməsinə meyilləri var idi. Bu xanların Rusiyaya yaxınlaşmaqda məqsədləri İran və Osmanlı əsarətindən qurtulmaq idi. Çox təəssüf ki, onlar Rusiyanın daha təcavüzkar bir dövlət olduğunu anlamırdılar. XVII əsrin sonlarında Qubalı Fətəli xan, II İrakli ilə ittifaqa girdi. Bu ittifaqda Fətəli xanın məqsədi Azərbaycanın qeyri xanlıqlarını öz hakimiyyəti altına almaq idi. II İrakli bu ittifaqdan sonra 1788-ci ildə Fətəli xanla birləşib Gəncəyə hücuma keçdilər və Gəncəni taladılar.

Ağa Məhəmməd xanın II İrakliyə dəfələrlə məktub göndərib Rusiyaya birləşmək fikrindən əl çəkməsini tələb etməsinə baxmayaraq o, fikrindən nəinki dönmədi, hətta Qarabağ xanı İbrahimxəlil xanında Rusiyanın himayəsinə keçməsinə razılığını almışdı. İbrahimxəlil xan Tiflisə Rus nümayəndəsi ilə danışıq üçün nümayəndələrini göndərdi. "Rusiyaya meyl siyasətinin görkəmli nümayəndələrindən biri də şair və dövlət xadimi Molla Pənah Vaqif idi. Rusiya-Türkiyə müharibəsinin başlanması ilə əlaqədər olaraq polkovnik  S.D.Burnaşev Qarabağa gələ bilmədikdə Vaqif  kədərlə deyirdi:

Fələk bir özgə dövr etdi,

Dolandı tərsinə gərdun.

Yetişdi Gəncəyə Burnaş,

Niçin bietibar oldu.

Bu hadisədən sonra Ağa Məhəmməd xan Qacar 11 sentyabr 1795-ci ildə "...şiddətli vuruşmadan sonra Tiflisə soxuldu. Şəhər tamamilə dağıdıldı. II İrakli Ağa Məhəmməd xan Qacardan bu dağıntılara son qoymağı xahiş edəndə o, cavab verdi ki, bu xahiş yalnız Tiflis əhalisinin köməyinə gələn şuşalı dəstələr ona təslim edildiyi təqdirdə yerinə yetirə bilər".

İran qoşunlarının Tiflisə hücumunda Gəncə xanı Cavad xanda iştirak edirdi.

Rus çarından aldığı hədiyyələrə və xoş vədlərə uyan II İrakli ölkəsində yaşayan müsəlmanlara ögey münasibət bəsləyirdi. Bu münasibətlərə dözməyən Borçalı, Qazax, Şəmşəddil elatları Gəncənin müxtəlif bölgələrinə köçdülər. Köçənlərdən biri də "Çaylı" camaatı idi. Onlar Gəncəyə pənah gətirdilər və Gəncə çayının sağ sahilində məskən saldılar.

1905-ci il erməni-müsəlman qırğınından sonra məhəllə qonşuları Hacı Məlikli, Molla Cəlilli məhəlləsinin sakinləri kimi Çaylılarda Gəncə çayının sol sahilinə köçdülər və müxtəlif məhəllələrdə yerləşdilər. Onların əvvəllər yerləşdiyi məhəllədə Kərbəlayi Həsən ağanın üzüm bağı var idi. 1930-cu illərdə həmin bağın yerində "Spartak" stadionu salındı. 1905-ci ildə məhəllədə "Zaraznıy lazaret" təşkil olundu.

Çaylı məhəlləsinin camaatı Gəncədə qəssablıq, əkinçilik, dabbaqlıq, dulusçuluq və arabaçılıqla güzəran keçirirdilər.

Hamlet Əli oğlu Allahverdiyev

 

Məhsəti xanım Gəncəvi - 900

E-mail Çap PDF

Azərbaycan Palitrası - Qadın və Poeziya

Müəllif: Dilşad Abbasəliqızı

Rejissor: Könül Əsgərova

Redaktor: Qərənfil Xəlilova

 

Gəncənin Daş körpü məhəlləsi

E-mail Çap PDF

 

Gəncənin Daş körpü məhəlləsinə Şıxəli Qurbanov, Təbriz küçəsinin sonu və Bağbanlar küçəsinin bir hissəsi aiddir.

Daş körpü məhəlləsi şimaldan Xəlfəli, qərbdən Qaraməmmədli, şərqdən Qırıxlı, Talalı, cənubdan isə bağlar ilə həmsərhəddir. Məhəllə adının haradan qaynaqlandığına gəlincə, buraya Üç təpədən gələn su arxının üstünə daş ləpiklər düzülürmüş, məhz ona görə də əraziyə Daş körpü məhəlləsi deyilir. Məhəllə sakinlərinin çoxunu Daşkəsən bölgəsindən gələnlər təşkil edirlər. Onlar maldarlıq, bağçılıqla məşğul olurlar.

Məhəllədə Qurbanlılar, Kərimlilər, Cabbarlılar, Muradlılar, Ocaqverdilər tayfaları olublar. Məhəllədə 1970-ci ilə kimi su dəyirmanı da olub. Sonralar isə yerində şəxsi evlər tikildi. Dəyirman Bala Bağbanla Daş körpü arasında tikildiyi üçün hər iki məhəlləyə aid sayılırdı.

Məhəllənin cənubunda olan bağlar Muradlıların və Ocaqverdilərin əkin yeri idi. Kərimlilərin isə burada üzüm bağları olub. Bu bağlar Hacı Kərimin çəkdirdiyi bulağın suyu ilə suvarılırdı. Bağlar Üç təpəyə qədər olan ərazini əhatə edirdi. 

Böyük Bağbandakı “Daş körpü” - dən Üç təpəyə tərəf gedən yolun kənarında da üzüm bağları var idi. Bu bağlar isə “Baba xan mülkü” adlanırdı.

 

Hamlet Əli oğlu Allahverdiyev

 


AXTARIŞ

GİRİŞ

Paylaş


© 2011 - 2021. Hər hansı bir məlumatı, materialı və fotoşəkili administrasiyanın icazəsi olmadan istifadə etmək qeyri-qanuni hesab ediləcək və Azərbaycan Respublikasının Qanunlarına əsasən cəzalandırılacaqdır.
ankara escort