• Şriftin razmerini yekəlt
  • Nomral şrift
  • Şriftin razmerini azalt
Ana səhifə

Ruzi Əbdürrəhman oğlu Musayev (Pişnamazzadə)

E-mail Çap PDF

 

NEFTÇİ ALİM MUSAYEV RUZİ ƏBDÜRRƏHMAN OĞLU

ruzu_musayev

Texnika elmləri doktoru, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Geologiya və Geofizika İnstitunun sabiq şöbə rəhbəri Musayev Ruzi Əbdürrəhman oğlu, 1933-cü ildə Gəncə şəhərində ziyalı ailəsində anadan olub. Onun məktəb illəri məşəqqətli , olduqca çətin bir dövrdə,  II Dünya müharibəsi illərində keçib. Bu çətinliklər onun əzmini qıra bilməyib. O , 1940-cı ildə M. Qorki adına 1 saylı orta məktəbə daxil olub , 1950-ci ildə M.Ə. Sabir adına 5 saylı məktəbi qurtarıb. Həmin il M. Əzizbəyov adına Azərbaycan Sənaye İnstitunun Neft , Mədən fakkültəsinə daxil olub və 1955-ci ildə həmin institutun “dağ mühəndisi” ixtisası üzrə bitirib. Bibiheybət neft-qaz çıxarma idarəsində , sonra isə Azərbaycan Dövlət Dağ Texniki Nəzarət Komitəsində işləyib.
R. Ə. Musayev neftçıxarma sənayesinin elmi inkişafında daha yaxından iştirak etmək və elmi işlə məşğul olmaq məqsədilə , 1961-ci ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Dərin Neft və Qaz yataqları problemləri İnstitunda aspiranturaya daxil olub , 1965-ci ildə texnika elmləri namizədi və 1991-ci ildə isə, “texnika elmləri doktoru” , alimlik dərəcələrini almaq üçün dissertasiya müdafiə edib.
R. Musayev ömrünün 50 ildən çox hissəsini neft laylarında baş verən səthi molekulyar, kapilyar, neftin su ilə sıxışdırılma mexanizmini , layların neft veriminin , istismar və suvurucu quyuların məhsuldarlığının artırılmasına , layların və ətraf mühitin ekoloji çirklənməsi səbəblərinin araşdırılması məsələlərinə həsr edib .
R. Musayevin rəhbərliyi və iştirakı ilə kimyəvi maddə məhlullarının fiziki - kimyəvi, həmçinin  kapilyar xüsusiyyətləri hərtərəfli tədqiq edilib. O, ilk dəfə olaraq neft və neft məhsullarında həll olan səthi-fəal maddələrin səthi molekulyar xassələrini və bu maddə məhlulları ilə neft istehsal edən  suvurucu quyuların quyudibi sahəsinə təsir zamanı baş verən kimyəvi, fiziki – kimyəvi hadisələri tədqiq edib. Alınmış nəzəri , eksperimental və mədən sınaq tədqiqatları imkan verib ki, neft kimya və  neftayırma zavodlarının istehsalı olan təbii səthi fəal maddə məhlulları əsasında neft hasil edən quyuların , neftə görə verimini artırmaq üçün yeni texnologiyalar işlənsin və istehsalatda tətbiq olunsun. Bu işlənmiş texnologiyaların Azərbaycan Dövlət Neft Şirkətinin neft-qazçıxarma İdarələrinin mədənlərində neft hasil edən quyularında tətbiqi onların neftə görə verimini artırmağa imkan verib .
SSR-i məkanı daxilində ilk dəfə olaraq, R . Musayevin fəal iştirakı ilə neftli layların qələvi məhlulu ilə neft verimini artırılması üçün tədqiqat işləri aparılmış və alınan nəticələrə əsasən , Kirovdağ neft yatağının birinci horizontunda mədən sınaq işləri aparılmış və alınan nəticələr əsasında bir neçə yeni təkmilləşdirilmiş üsullar təklif edilmişdir.
Layların neft verimini kimyəvi üsulla artırılması sayəsində R. Musayev həmkarları ilə birlikdə sərbəst və bağlı turşu xassəli maddələrin tətbiqi mümkünlüyünü tədqiq etmiş və alınan nəticələrə əsasən , neft laylarının neft verimini intensivləşdirilməsi üçün , bir neçə yeni texnologiya təklif etmişdir.
R. Musayevin digər istiqamətdə apardığı , elmi tədqiqat işləri əsasən , sulaşmaya məruz qalmış  istismar quyularında selektiv və qeyri-selektiv təcrid işlərini aparmaq üçün əmtəə və aralıq zavod məhsulları aşkar edilmiş , onların əsasında yeni texnologiyalar işlənmişdir. Bu texnologiyaların vaxtından əvvəl , sulaşmaya məruz qalmış istismar quyularında tətbiqi çox səmərəli olmuşdur.
Yüksək lay təzyiqinə malik olmayan neft hasil edən quyularda , kənar su axınına qarşı təcrid-təmir işləri aparmaq üçün də , R. Musayev labaratoriya və mədən – sınaq işləri aparmış , prinsipcə yeni üsul işlənmişdir. Təklif edilmiş bu üsul neft-qazçıxarma idarəsində öz geniş tətbiqini tapmışdır.

ruzu_musayev_
R. Musayev ilk dəfə olaraq fiziki təsir üsullarına aid olan sabit və dəyişən elektrik cərəyanı sahələrini çoxgilli neft laylarından neftin su və müxtəlif tipli kimyəvi maddə məhlulları ilə sıxışdırma mexanizminə , neftçıxarmanın texnoloji proseslərində geniş istifadə olunan müxtəlif tip səthi fəal maddələrinin adsorbisiya və desorbisiya dinamikasına , müxtəlif litoloji xüsusiyyətli layların məsaməlik və su ilə doyma kəmiyyətlərinə təsiri amilləri tədqiq etmişdir.
R. Musayev tərəfindən neft yataqlarının müxtəlif təsiretmə üsulları ilə işlənməsi nəticəsində layların çirklənməsi səbəblərini , neftlə çirklənmiş torpaq sahəsində baş verən fiziki-kimyəvi proseslər və neft məhsulları ilə çirklənmiş sahələrin təmizlənməsi məsələlərini də öyrənmişdir. Bu işlərin əksəriyyətindən alınmış nəticələr dəfələrlə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının mühüm elmi nəticələri siyahısına daxil edilmişdir.
R. Musayevin rəhbərliyi və bilavasitə iştirakı ilə işlənmiş yeni üsul və texnologiyalar Dövlət Neft Şirkətinin istehsalat sahələrində geniş miqyasda tətbiq edilmişdir.
R. Musayev 170 çap olunmuş elmi əsərin , 15 müəlliflik şəhadətnaməsinin və 10 təlimatın müəllifidir. Onun əsərləri neft sahəsində fəaliyyət göstərən alimlərə yaxşı məlumdur. O, elmi kadrların hazırlanmasına da böyük əmək sərf edib.
R. Ə. Musayev neft və qaz sənayesinə həsr olunmuş bir çox konfranslarda və simpoziumlarda elmi məruzələrlə çıxış edib .

 

Faiq Əbdürrəhman oğlu Musayev (Pişnamazzadə)

E-mail Çap PDF

 

Tibb Elmləri Namizədi Faiq Musayev

faiq_mm_musayev


Musayev Faiq Əbdürrəhman oğlu 6 aprel 1939-cu ildə Gəncə şəhərində anadan olub. Orta təhsilini Gəncənin 24 saylı məktəbində bitirib , 1957-ci ildə Azərbaycan Tibb Universitetinin (ATU) “ Stomatologiya “ fakkultəsinə qəbul olunub .  1963-cü ildə həkim – stomatoloq kimi Gəncəyə təyinatla göndərilib.  Mart , 1964-cü ildə şəhərin stomet poliklinikasında əvvəlcə həkim – stomatoloq , sonra isə , ortopedik şöbənin müdiri  işləyib.  1966-cı ildə elmi tədqiqat  işləri ilə əlaqədar terapevtik  şöbəyə keçərək , dissertasiya mövzusu üzərində çalışıb. Elmi rəhbərləri  Leninqrad Tibb Hərbi Akademiyasının müəllimləri prof. A. F. Tumka və D. E. Tanfiliyev olublar. 1971-ci ildə” tibb elmləri namizədi “ adına layiq görülüb. 1979-cu ildə Azərbaycan Tibb Universitetinin terapevtik stomatologiya fakkultəsində assistent vəzifəsinə seçilib . 1984-85-ci illərdə kafedra müdiri vəzifəsini icra edib. 1986-cı ildən dossent vəzifəsində işləyir.
40-dan çox elmi əsərləri müxtəlif ölkələrdə çap edilib , onlardan 16 – sı xarici ölkələrdə,  2013-cü ildə “Ağzın selikli qişa xəstəlikləri”  Müəllim Nəşriyyatı  tərəfindən ATU-nun stomatologiya fakkultəsi tələbələri və residentləri üçün nəşr edib. 1986-2009-cu illərdə kafedranın tədris hissə müdiri , 1996 – 2012-ci illərdə ATU-nun nəzdində dissertasiya şurasının üzvü və elmi katibi vəzifələrində çalışıb.

faiq_musayev_v_oqlu

 

Əbədi ezamiyyət

E-mail Çap PDF

 

 

“Qafqaziyyə şeytanı” yox, “Qafqaziyyə qartalı” Dəli Alı.

E-mail Çap PDF

“Qafqaziyyə şeytanı” yox, “Qafqaziyyə qartalı” Dəli Alı.


Dəli Alı Çar Rusiyası üçün bir şeytan kimidə, düşmən kimidə, quldur kimidə qələmə verilə bilər, O Azərbaycanlılar, müsəlmanlar üçün bir dayaq, xilaskar idi. Müsəlmanların əlindən silah alındıqda dağlarda əlində silah gəzən bir şəxs var idi, Qafqaz qartalı Dəli Alı. 70 il Sovetlərin əsarətində yaşayan Azərbaycan Dəli Alı haqqında hər hansısa araşdırma, film və digər işlər görməmişdi. Bununda səbəbi Dəli Alının işinin Çar Rusiyası dövlət məmurları, müsəlmanlara, türklərə qənim kəsilmiş Ermənilərlə, Ruslarla olması ilə bağlı idi. Məsələn Sovet dövründə tanınmış qaçaqlardan biri olan Qaçaq Nəbinin qabardılması onun bəylərə, xanlara qarşı mübarizəsi Sovetlərin maraqlarına uyğun idi. Dəli Alının yaşamı, mübarizəsi bu səpkidə deyildi. Dəli Alı sırf milli qaçaq idi, o ümummilli maraqlardan çıxış edirdi, Müsəlmanların, Türklərin dayağı idi. Dəli Alı Qaçaq Nəbidən fərqli olaraq bəylərə, mülkədarlara qənim kəsilməmişdi, O bəylərlə, mülkədarlarla, tacirlərlə dostluq edirdi. Ona bu işdə bəylər yardımçı olmaq idi, dara düşdükdə bəylərdən məsləhət alır, onlarla hərəkət edirdi.
Dəli Alının fəaliyyəti, yaşamı, mübarizəsi ilə bağlı müxtəlif araşdırmalar var və onların çoxu Türkiyədə aparılmış araşdırmalardır. Türkiyədə Dəli Alı haqqında araşdırma aparanlar Azərbaycanlı siyasi mühacirlər idi. Başda Nağı bəy Şeyxzamanlı olmaqla, Hüseyin Baykara, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və ən mükəmməl araşdırmanın müəllifi Məşədi Əli Rəfiyevin oğlu Səlim Rəfiq Rəfioğlunun araşdırmasıdır. Nağı bəy Şeyxzamanlı Dəli Alının canlı şahidlərindəndir, və onun qəhramanlıqlarını öz gözləri ilə görüb. Digər araşdırmacılar, Dəli Alı haqqında fikir səsləndirənlər eşiddikləri, araşdırmaları əsasında mövqey ortaya qoyurdular.
Dəli Alı Məhərrəm oğlu 1875-ci ildə Şəmkirin Keçili kəndində doğulub. Onun həyatı sadə çobanlıqdan başlayır, o dövrün mülkədarlarının, bəylərinin heyvanlarını, qoyun sürülərini otarmaqla əzablı həyata qatlaşmağa başlayıb. Alı və qardaşı Aslan Qovlarasarı kəndində çobanlıq edirdi. Bir gün Çar məmuru Alının dədəsi Məhərrəm kişini vergini ödəməməsi ilə bağlı qətlə yetirir və buna görə Alı məmurdan atasının qisasını alır. Ondan sonra Alıgilin Keçilidə yaşamağı çətinləşib və onlar Goranboyun Qarasuçu kəndinə köçüblər. Goranboyda yaşadıqları zaman Gəncənin Bağmanlar qəsəbəsindən olan İbrahim kişinin sürülərini otarırdılar. Yay qabağı Göyçənin Canəhmədli yaylağına heyvanları aparırdılar. Bir gün Göyçəyə gedəndə Erməni pristavı onların qarşısını kəsir və atışma başlayır, Alı pristavı məhv edir. Gülləsi qurtarandan sonra o həbs edilib, Kəvər qalasına salınır. Dostu İsanın köməkliyi ilə qaladan qaça bilir. O gündən Dəli Alının qaçaqlıq həyatı başlayır və Ermənilərə münasibətidə elə o vaxtlardan dəyişib. Bu təsadüf edirdi 1898-ci ilə, artıq 8 il idiki Ermənilər Daşnakstüyun partiyasını təsis etmişdilər. Səlim Rəfiq Rəfioğlu Nağı bəy Şeyxzamanlının dediklərinə əsasən Azərbaycan Yurd bilgisinin 1933-ci il 23-cü sayında qeyd edirdi ki,  Dəli Alı yüksək boylu, enlikürək, kəskin baxışlı və çox yaraşıqlı bir gənc imiş ( səhvə 415 ).
Dəli Alı Gəncəbasarda ad qoymuş ən məhşur qaçaq idi, bəylər, varlı tacirlər, hörmət sahibi insanlar onunla əlaqədə idilər. Müasir mücadilə tariximiz Sarı Ələkbər İmamquluoğlu, Samuxlu Qaçaq Məmmədqasım, Qaçaq Qəmbər Bəhmənli, Qaracaəmirlinin böyük oğulları Rüstəm və Təhməz Ramazanoğulları, Sarı Qafar və digər milli qaçaqlarımızla birlikdə Dəli Alının adını hörmətlə anırlar.
Dəli Alı Ermənilərə, Çar məmurlarına qənim kəsilmişdi. Dəli Alının adı Erməni kəndlərinin kabusuna çevrilmişdi. Dəli Alı mübarizəyə bütünlüklə ailəsi ilə birlikdə qoşulmuşdu, qardaşı Aslan, bacısı Zeynəb, xalası oğlu Məşədi İsmayıl, bacanağı Xuluflu Məşədi və digərləri onun birlikdə hərəkət edirdilər. İndiki Göygölün, Goranboyun, Daskəsənin, Şəmkir və Gədəbəyin dağlıq əraziləri Dəli Alının oylağı idi, onun qaçaqlıq fəaliyyəti bu ərazilərdə olurdu.
Dəli Alı Çar Rusiyasının əsgərlərinin öldürülməsindən, Çar Rusiyasının məğlub olmasından sevinirmiş. Alı rus müharibəsiylə çox maraqlandığından, gündə¬lik qəzetləri təqib və tərcümə etdirirmiş. Bir gün dost¬la¬rın¬dan birisi qəzetin hansı qismindən xoşlandığını soruş¬muş, o da cavabında “Yapon hər¬bində öldürülən rus za¬bit¬ləri siyahısından” de¬miş¬dir. ( Səlim Rəfiq Rəfioğlu, Azərbaycan Yurd bilgisi, 1933, say: 23, səhvə 415 ).
Dəli Alının əsas fəaliyyəti 1905-1906 –ci illəri təşkil edir. 1905-ci ildə Ermənilərin aktivləşməsi, Müsəlmanlara qarşı, Türklərə qarşı haqqsızlıqları Qafqaziyyə Qartalı Dəli Alını hərəkətə keçməyə vadar etmişdi. Dəli Alı kəndlərdən yığılmış 2 minə yaxın gənclə Gəncə Şəhərinə daxil oldu, şəhərin irəli gələnləri ilə görüşdü və belə bir qərar qəbul etdilər: qaranlq düşən kimi erməni tərəfinə dağlıq səmitindən hücüm ediləcək, daş-daş üstündə qalmayacaq, hər tərəf atəşə tutulacaq. Minə yaxın şəhər gəncidə onlar ilə birləşərək axşam saat 7-də hücuma başladılar. ( Nağı bəy Şeyxzamanlı, “ Xatirələrim”, səhvə: 15 ). Dəli Alının silahlı dəstə ilə Gəncəyə daxil olması müsəlmanların tək ümidi, tək dayağı idi. Dəli Alını Allah Gənəcəyə, Gəncəbasara bir xilaskar kimi göndərmişdi. Dəli Alının hərəkətindən Rus idarəsi,  Erməni toplumu qorxuya düşmüşdü. Müsəlmanlarla danışıqlara başladılar. General Qubernator 10 müsəlman, 10 erməni olmaq şərti ilə sülh barışığı yaradır. Dəli Alı bir gün şəhərdə qaldıqdan sonra xalqın alqışları ilə şəhəri tərk edir. ( Nağı bəy Şeyxzamanlı, “ Xatirələrim”, səhvə: 16 ). Bu əməl Müsəlmanların, Türklərin, Gəncə və Gəncəbasarlıların yaddaşına qızıl hərflərlə yazılır, Dəli Alının qəhramanlığı ilə qürur duyurlar. Dəli Alının hərəkətinə xalq ona hədiyyələr verir, şeirlər qoşurlar. Gəncədə tanınmış, Çar Rusiyasında məhşur zərgər olan Zərgər Ağamirzə ona düzəltdiyi, üstündə «Alımərdi-mərdana, budur girdi meydana» sözləri yazılmış qızıl xəncər bağışladılar.
1907-ci ildə Dəli Alı Kərbəla ziyarətində olmuş, oradan qayıtdıqdan sonra Şimali Qafqaza göndərilən xris¬ti¬an osetin alayı tərəfindən mühasirə edilmiş, iki düşmən arasında cərəyan edən şiddətli çarpışma bu dəfə də Alının müvəf¬fə¬qıyyətiylə nəticələnmişdir ( Səlim Rəfiq Rəfioğlu, Azərbaycan Yurd bilgisi, 1933, say: 23, səhvə 415 ). Dəli Alı günü-gündən Çar əsgərləri üzərində qazandığı qələbələr onun nüfuzunu xalq arasında  böyüdürdü.
Dəli Alı ilə Çar rejmi bacara bilmirdi, onunla silah dilində danışmağın dəfələrlə müvəfəqiyyətsizliyini görən Rus höküməti onu bağışlamaq qərarı verir.  Rus höku¬mə¬ti ərkani-şahzadə knyaz Qolitsın’ı Petroqraddan Gəncəyə göndərmiş və bu da Zurnabad  ( indiki Göygöl rayonunun 2 kmdə kənd ) kəndində Alı ilə bir görüş təyin etmişdir. Alı knyazla qarşı¬la¬şınca [knyaz] dərhal ona güləşmək təklif etmişdir. Alı da cavab olaraq “mən tüfənglə güləşirəm” de¬miş-dir. Qolitsın Alıya heyran olmuş və mərkəzə dönər-dönməz onu əfv etdirərək key¬fiy¬yəti telqrafla vilayətə bildirmişdir. Xalq qəhrəmanını sevinclə qarşılamış, Alı da təbliği silah daşımaq səlahiy¬yə-ti¬nə malik olması şərtiylə qəbul etmişdir. Silah daşı¬maq qəti yasaq olmasına baxmayaraq ona silahla dolaş¬mağa icazə verilmişdir. Bundan sonra, 50-60-dan artıq rus məmuru öldürən Alı çarlığın 300 illiyi münasibətiylə keçirilən mərasimdə iştirak üçün qo¬naq dəvət edilmiş və Petroqradda Qolitsın tərəfin¬dən çara təqdim edilmişdir( Səlim Rəfiq Rəfioğlu, Azərbaycan Yurd bilgisi, 1933, say: 23, səhvə 416 ).
Dəli Alının Romanovların 300 illiyində iştirakı, çar Nikolayla görüşməsi bağlı fikirlər birmənalı deyil. Səlim Rəfioğlunun Dəli Alı ilə bağlı məlum məqaləsinə əsaslansaq Petroqradda Qolitsın tərəfin¬dən çara təqdim edilməsi, onunla görüşməsi öz təsdiqini tapır. O dövrün Gəncədə yaşamış, sonradan Türkiyədə yaşayan siyasi mühacirlər bu hadisədən xəbərdar idilər və bu dilləri əzbəri olduğu üçün öz məqalələrində, xatirə yazılarında bu möhtəşəm görüşü qeyd edirlər. Səlim Rəfiq Rəfioğlunun atası Məşədi Əli Rəfiyev, babası Hacı Məhəmmədhüseyin Rəfiyev, əmisi Musa Rəfiyev, Türkiyədə onlarla birlikdə siyasi mühacirlik həyatı yaşayan Azərbaycan Cümhuriyyəti liderləri Nağı bəy Şeyxzamanlı, Xəlil bəy Xasməmmədov  və s, kimi o dövrün şahidləri bu hadisədən xəbərdar idilər və ona görədə eşiddikləri əsasında Səlim Rəfiq Rəfioğlu öz məqaləsində bu möhtəşəm hadisəni qeyd edib.
Dəli Alının Çarla görüşməsi tək araşdırma və ya hər hansısa xatirə yazılarında yox onun qohumları və ailəsi tərəfindən xüsusi ilə qeyd edilir. Dəli Alının qızının və nəvəsinin yaddaşlarında yaşayan həmin dövrün hadisələri Dəli Alının araşdırmacıları və onun sevənlər üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Çox təəssüf ki, bu gün Dəli Alının övladlarından heç kəs həyatda yoxdur. Amma onun övladlarının danışdıqları, qohum-əqrabalarının söylədikləri Gəncədə bir çox insanların yaddaşlarında yaşayır. O insanların düşüncəsində Çar Nikolayla Dəli Alının görüşü hərtərəfli qalıb. Orada baş verən hadisələr, Dəli Alının Peterburqa gedərkən Gəncədən apardığı mer-meyvə ilə dolu qatar karvanı, Gəncəyə dönüşü  və s, hadisələr Dəli Alı sevərlərin yaddaşlarında yaşayır.
Dəli Alı xalq arasında özünə böyük mövqey qazanmışdı və onun qəhramanlığı söz və sənət adamlarının, aşqıların dilində tərənnüm edilirdi. Onlardan biri, diqqəti cəlb edən Dəli Alının bacısı, onunla birlikdə döyüşlərə qatılan Zeynəb Məhərrəm qızının oğlu Zeynalabdına təşkil etdiyi toy mərasimi idi. Həmin  toyda Gəncənin və Gəncəbasarın bəyləri, sözü keçən hörmət sahibləri, qaçaqlar və vurub-tutan oğulları toplaşmışdılar. Tatoğlu Həsən, Qızılhacılı Allahverdi, Kərbəlayi Məhəmməd, Bala Məşədi, Hacı Əli Qasımov və dostu, həmişə rəqabətdə olduğu Gəncəbasarın hörmətli bəylərindən Məşədi Səməd və digərləri .Toy o qədər möhtəşəm keçmişdi ki, sonradan bu aşıqların dilləri əzbəri olmuş, dastana çevrilmişdi. Şadlıq məclisi İndiki Daşkəsənin Xoşbulaq yaylağında, Qoşqar dağının ətəyində, səfalı bir yaylaq yerində, bulaq başında keçirilmişdi. Həmin toy mərasimi Dəli Alı haqqında ən məhşur dastandır, Aşıqların dillər əzbəridir. Göyçəli Aşıq Ələsgər tərəfindən qoşulmuş, özüdə şəxsən bu məclisdə iştirak etmiş dastanın məzmunu belədir :


Dəli Alı bir sədd açıb Şah Abbas dövranı kimi.
Yanında yoldaşları var Azərbaycan xanı kimi.
Zeynalabdin bəy bəzənib Misirin sultanı kimi,
Hər yana kağız dağılıb Süleyman fərmanı kimi.
***
Neçə çinovniklər gəlib, çox ağır keçdi yığnağı,
Bir yanı Qavrı-qanıq, bir yanı Qoşqarın dağı.
Aləmi çıraqban gördüm, xudadandır çır-çırağı,
Şəmkirdən düyü gəlir, Sarıyaldan gəlir yagı,
Hər yana qafilə işləyir xunkar bəzirganı kimi.
***
İyitliyin səbəbinə ona deyillər Dəli Alı,
Şücaətdə qəhrəmandır, Loğmana bənzər kamalı,
Barilahim, özün saxla, pozulmasın bu cəlalı,
On bir sərkər qoynun güdür, yeddi sərkər qaramalı,
Mehtərdə qırx atın gördüm Cəlalın Türkmanı kimi.
***

Günün günorta vaxtında gəldi Alının dəstəsi,
Hər biri bir iyitti, bir qoşunun sərkərdəsi,
Gördüm asmana dayandı “öldürrəm-öldürrəm” səsi,
Yaponyadan tüfəng gəlib – yeddi  verst vurur gülləsi,
Zərbəsindən dağlar titrər bərgi-dirəxtanı kimi.


***
Alı məclisə gələndə təəccüb qaldı işlərinə,
Anası onu tək doğub, qurbandı sirrim sirrinə.
Şabaş beşlik qızıl işləyirdi qəpik yerinə,
Neçə sandıqlar açılıb sərrafın dükanı  kimi.
***
Hadı bəy məclisə gələndə nəfü ziyanın görmədim,
Beş yüz erkək  qırıldı, toğlunun sayın görmədim.
Nisyə qalan xələtlərin doğru-yalanın görmədim,
Nağdıdan mətləb verir o kişi qələmkarı kimi.                                  
***
O ki Kərbəlayı Məhəmməddi, bir nər oğlu nər kimiydi
Qızılhacılı Allahverdi kamil bir əjdər kimiydi,
Sağ olsun İsmayıl qardaşı, nərəsi hətdər  kimiydi,
Xaçbulaqda meydan açıb Koroğlu meydanı kimi.
***
Orucu çox bəyənmişəm, məhəbbətim var kələrə,
O səltənət o kişiyə, halal olsun İsgəndərə,
Buraxıb dünya malını, tabe olub Peyğəmbərə,
Avaznan namaz qılıb qareyi-Qur’anı kimi.
***
Aslan da şimşək kimi girəndə meydan içinə,
Səyrişir badronları, batırır al qan içinə,
Zərrəcə  gorxusu olmaz düşsə yüz düşman içinə,
İskəndər tək səs salıbdır yeddi Dağıstan içinə,
Tüp dağıdır, ordu pozur qüdrətin aslanı kimi.
***
Biçarə fağır Əliəsgər, gəldin yetdin hər nə isə,
Haqq səni sərraf yaradıb, qiymət qoy yaxşı-pisə,
Tatoğlu iki gardaşa – olar girəndə məclisə,
Hamıdan çox pul verib qızılnan doldu kisə,
Aşıqlar güzəran tapıb bəylər güzəranı kimi.  


Dəli Alı çox qürurlu adam idi, igidlikdə onu kimsə üstələməsinə imkan verməzdi. Xarakterində nakişilik yox idi,kiminsə haqqsızlıq oyununda yer almazdı. Bir knyaz Janderi heç cür yaxalamağa müvəffəq ola bilmədiyi Qaçaq Nağı’nı  ( Qandal Nağı ) öldürməyi Alıya təklif etmiş, Alı bu təklifə görə valinin yanına gedərək Türk qaçağını yaxalamaq onun üçün namussuzluq olduğunu açıqca söyləmişsə də fəqət çox keçmədən Janderi’nin qurduğu bir tələnin qurbanı olmuş və al¬da-dılmış mehtəri tərəfin¬dən öldürülmüşdür. Gən¬cə xal¬qı onu böyük bir təəssür içində misilsiz bir mə¬rasimlə mədfəninə gömmüşdür( Səlim Rəfiq Rəfioğlu, Azərbaycan Yurd bilgisi, 1933, say: 23, səhvə 416 ). Dəli Alı Kürəkçayın yaxınlığında, Hazırəhmədli kəndində arxadan vurulur. Bir neçə gündən sonra Gəncə xəstəxanasına aparılır və orada vəfat edir. Dəli Alı İmamzadə məzarlığında dəfn olunmuşdur. Dəli Alının Dəli Alının doqquz övladı var idi. Beş oğul, dörd qız. Oğlu Məmməd Məhərrəmov İkinci Dünya müharibəsi zamanı öz qəhramanlığına görə Sovet İttifaqı qəhramanı statusu alıb.
Dəli Alı bir xalq qəhramanı kimi 19-cu əsrin sonu, 20-ci əsrin əvvələrində Azərbaycan xalqının milli dirəniş hərakatının önündə gedən əsas simalardan biri idi. Həmin dövrdə Dəli Alının xidmətləri, milli təşkilatımız olan Difainin fəaliyyəti Ermənilərin qarşısında bir sipər idi. Ermənilərin ikinci, 1918-ci ildə başlayan soyqırım dalğası zamanı Gəncədə onlara qarşı mübarizəni təşkil edən Gəncə Milli Komitəsinin gördüklərini ilkin dövrlərdə Xalqımızın qürur mənbəyi Dəli Alı başlatmışdı. Bunun nəticəsi idiki Gəncədə Ermənilər baş qaldıra bilməmişdi, çunki onların Dəli Alı kimi dayaqları var idi.


                                                                                                                                                                                                                   Politoloq,tədqiqatçı:CEYHUN NƏBİ

 

Rəssam Sadiq Hüseynov

E-mail Çap PDF

 

Müəllif:Cavid Murad

 

Əxilik

E-mail Çap PDF

 

Əziz dostlarım, bu məqaləmdə mən İslam tarixi ilə bağlı olaraq Gəncə şəhərində  XII-XIII- əsrlərdəki, Əxilik düşüncəsi haqqında məlumat verərək və Əxilik təşkilatının İrfan dayaqlarına əsaslanan bir elm və mübarizə təşkilatı olduğunu söyləmək istəyirəm. Fikirləriniz önəmlidir mənim üçün...
_comerd_qessab


Azərbaycan şəhərlərində sosial-iqtisadi həyatın bütün sahələrində  olduğu kimi, sənətkarlıq  istehsalında da  İslamın rolu böyük  olmuşdur.
Sənətkarlıq  istehsalında, xüsusilə sənətkarlıq təşkilatlarının daxili həyatında İslam o dərəcədə dərin  izlər buraxmışdır ki, bəzən dini-fəlsəfi mahiyyət daşıyan və  daha çox İslamın şiə məzhəbi ilə bağlı olan müxtəlif  sufi  təriqətləri ilə bu təşkilatların qarşılıqlı əlaqələrinin səviyyəsini müəyyənləşdirmək  xeyli  çətinliklər törədir. Buna əsaslanan bəzi tədiqaqatçılar sənətkar təşkilatlarının meydana gəlməsinin   Səlcuq imperiyası dövründə təşəkkül tapmış əxiliklə bağlamışlar.[1]
Böyük Səlcuq imperiyasının hakim olduğu torpaqlarda əsnaf və sənətkarlar arasında əxiliyin təşkilat halına gəlməmiş inanc, adət və ideya olaraq varlığını görürük. Çıraq, kalfa, usta sənətkar və bütün əsnafda İslami inancla milli ənənə halında yaşayan;yardım, yardımlaşma, mərdanəlik, qonaqpərvərlik hissləri və öz işinin əhli olmaq fikri əxiliyin daha təşkilat halına gəlməmiş qaydaları idi.[2]
Böyük  Səlcuq  imperiyasının dağıldığı bir zaman yerli dərəbəyliyin artmaqda olan zülm və zorakılıqların şəhərli  əsnafın özünüqoruma ehtiyacından  doğulan bu təşkilatlara mənsub olanlar,  şübhəsiz o dövrün  ideya cərəyanını təşkil  edən sufiliklə bağlı olmuşdur. Lakin digər sufilik cərəyanlarından fərqli olaraq, cəmiyyətdən uzaqlaşaraq  passiv bir həyat sürməmiş, dərvişlik etməmişlər;  əksinə onlar mübarizə məqsədilə təşkilat səhnəsinə atılmışlar.[3]
Əxilik əsasən sənətkar, peşəkar, xırda tacir və şəhər əhalisinin aşağı təbəqələrinin digər nümayəndələrini  birləşdirən ictimai-siyasi və dini xarakter daşıyan təşkilat forması olmuşdur. Bu təşkilatların ən mübariz özəyini  cavanlar təşkil ediblər, ona görə də, orta əsr mənbələrində onlara Comərdilər(farsca “cavanmərd” sözünün utilitar formasıdır) deyilib.[4]
XII – XIII əsrlərdə Əxiliyin Azərbaycanın digər şəhərləri ilə yanaşı  Gəncədə də geniş yayılmasına dair mənbələrdə tutarlı məlumatlara rast gəlinir.
Köhnə Gəncənin ərazisində yerli  əhali tərəfindən Comərd Qəssab  adlandırılan məbəd zəmanəmizə qədər gəlib çıxmışdır. Yuxarıda deyildiyi kimi, Comərd ləqəbi bilavasitə Əxiliklə bağlıdır. XII əsrdə Əxiliyin Gəncədə dərin köklər atmasını o dövrün humanist poeziyasında, xüsusilə Nizaminin həyat və yaradıcılığında müşahidə etmək olar.[5]
Beləki, Nizaminin Şeyx Əxi Fərrux Reyhani və ya Əxi Fərac Zəncanidən  dərs alması bəzi mənbələrdə qeyd olunur.  İ.Behzadi yazır ki, bəzi mənbələrə görə, XII əsrdə yaşamış böyük Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvi də Əxilərə rəğbət bəsləmişdir. Dövlətşah Səmərqəndi “Təzkirətül – Şüəra” əsərində yazı rki, Nizami Gəncəvi Şeyx Əx iFərrux Zəncaninin müridi idi.[6]
Müəllimləri sayılan şeyxləri adlarındakı “Əxi” komponentindən məna çıxaran  bəzi müəlliflər Nizaminin ustadı olan şeyxin Əxilik təşkilatına mənsub bir mürşid olduğunu təxmin etməkdədirlər.[7]
Əxiliyin  əmələ  gəlməsinin ilk dövrlərindən başlayaraq  humanist poetik irsdə, didaktik ruhda yazılmış əsərlərdə həmin təşkilatların ictimai həyata və əxlaq  normalarına, təfəkkür  tərzinə, hətta  bədii obrazların xarakterinə güclü təsirini müşahidə etmək olar. Nizami poeziyasında humanist ideyalar ən yüksək zirvələr kəsb edir, bu humanizmin ən mühüm qida mənbələrindən biri  Əxilik  ideologiyası idi. Yüksək bəşəri arzuların və humanizmin dahi tərənnümçüsü Nizaminin müdrik, kamil  bir ustad kimi Əxilərin mənəvi  başçısı – Şeyxi olmaq üçün bütün əsasları var idi.
Uzun bıçaq və xəncərlə silahlanmış Əxilər İbn Bəttutənin yazdığına görə, zalımların qırmancı, məzlumların qeyrətli müdafiəçiləri olmuşlar, ona görə,“İqbalnamə”də Nizaminin şəhər əhlinin:

Acizin dərdinə edərək çara,
Xilaskar olarıq düşərsə dara

İsgəndər müraicətini oxuyarkən istər-istəməz Əxilərin cəngavəranə əxlaqi dəst-xəttini, bariz fəaliyyətini görürük.[8]

Əxilər Gəncə şəhərinin xarici  işğalçılardan – monqol, gürcü və Xarəzmşah  Cəlaləddindən  qorunmasında yaxından iştirak etmişlər. Onlar əhalinin mənəvi  birliyini təmin edərək düşmənə qarşı kəskin mübarizə aparırdılar. Şəhər əhalisinin mütəşəkkiliyini gəncəlilərin Atabəy Əbu Bəkrin  hakimiyyəti  zamanı birləşmiş  gürcü-şirvan  qoşunlarına qarşı müqavimətinə  əsasən mülahizə  yürütmək olar.[9]
1221-ci ilin sonunda monqollar özlərinin birinci basqını zamanı Gəncəyə yaxınlaşarkən “öyrəndilər ki, Gəncənin çoxlu cəsur sakinləri var, onların silahları çoxdur”.[10]1225-ci ildə gürcülərin  Gəncəyə hücumu zamanında güclü müqavimətə rast gələrək məğlub olmuşdular.[11]1231-ci ildə Xarəzmşah Cəlaləddinə qarşı baş vermiş qüvvətli üsyana sənətkar cəmiyyəti  olan  Əxilər və onlara başçılıq edən dəmirçi  Bəndər olmuşdur.[12]
Bununla da  güman etmək olar ki, Bəndərin özü də  “Əxi”  təşkilatının başçılarından biri olmuşdur.

Bütün bunlar göstərir ki, Əxilik orta əsrlər Gəncəsinin  ictimai-siyasi, mədəni və ideoloji həyatında mühüm rol oynayaraq dərin iz buraxmışdır.


                                                                                                                                                                                                                                   Müəllif:Tədqiqatçı Mahmudzadə Mahmud.

İstifadə edilən ədəbiyyatlar:
[1] MustafayevC. Orta əsrlərdə sənətkar təşkilatları. “Cahan” jurnalı, 1998, № 4.
[2] Çalişkan Y. Lutfiİkiz M. Kültür, sanat medeniyetimizde Ahilik. Ankara.1993, səh. 7.
[3] Rəsulzadə M.Ə. Azərbaycan şairi Nizami.Bakı, 1991, səh. 39.
[4] Heydərov M. Əxilər kimdir. “Elm və həyat” jurnalı, 1978,  № 4.
[5] Heydərov M. Əxilər kimdir. “Elm və həyat” jurnalı, 1978,  № 4.
[6] Behzadi İ. Ravəndinin “Rahət-üs-südürvəayət-üs-sürür” əsəri tarixi bir mənbə kimi. Bakı, 1963, səh. 94.
[7] Rəsulzadə M.Ə. Azərbaycan şairi Nizami.Bakı, 1991, səh. 38.
[8] Heydərov M. Əxilər kimdir. “Elm və həyat” jurnalı, 1978,  № 4.
[9] Bünyadov Z. Azərbaycan Atabəylər dövləti (1136-1225). Bakı, 1985,səh. 187.
[10] İbn əl-Əsir. Əl Kamil fit-tarix.Bakı, 1959, səh. 171.
[11] İbn əl-Əsir. Ə lKamil fit-tarix.Bakı, 1959, səh. 181.
[12] Bünyadov Z. Azərbaycan Atabəylər dövləti (1136-1225). Bakı, 1985,səh. 187.

 

Xoyskilərin mühacirət həyatı

E-mail Çap PDF

 

Fətəli Xan Xoyskinin qardaşı, general Hüseynqulu xanın nəvəsi: “Böyüklərimiz hər gün Azərbaycana dönmək ümidi ilə yaşayırdılar...” - MÜSAHİBƏ
Kərim Mehmetzadə: “28 mayda Gəncə paxlavası bişirərdilər. İçinə badam qoyub üstünə yağ çəkərdilər. Gələn-gedən çox olduğuna görə, hərəyə bir dilim verərdilər...”

İstanbul. Mayis Əlizadə - APA. 28 may 1918-ci ildə elan edilmiş Şərqin ilk cümhuriyyətinin ilk hökumətini quran Fətəli Xan Xoyskinin qardaşı,  general Hüseynqulu xanın nəvəsi Kərim Mehmetzadənin APA-ya müsahibəsi

 

- Babanızın qardaşı Fətəli Xanın hökuməti Gəncədən Bakıya köçəndən sonra Hacı Zeynalabdin Tağızadə Fətəli Xanın yanına gedərək deyib ki, yeni dövlət qurursunuz, pula ehtiyacınız  var, sərvətimin hamısı əmrinizdədir...

 

- Fətəli Xanın Tiflisdə qətlə yetirilməsi Azərbaycan tarixinin ən acı hadisələrindən biridir. O cür yetişmiş və Şərqin ilk cümhuriyyətini elan etmiş insanların taleləri niyə nəhs gətirməliydi?.. Bunu anlamaq mümkün deyil. Babam Hüseynqulu Xan İsrafil bəylə İstanbula gələr-gəlməz buradan Polşaya gediblər. Polşa dövləti İsrafil bəyə polkovnik rütbəsi verərək orduda işə götürüb. Babam isə yaşlı olduğuna görə, ona fəxri rütbəsi qalmaqla passiv iş veriblər.

 

- Bəs onlar İstanbula yenidən nə vaxt qayıdıblar?

 

- İkinci Dünya müharibəsi bitəndən sonra. Çox əziyyət çəkiblər. 1944-cü ildə təxminən 1000 nəfər azərbaycanlı İsveçrə-İtaliya sərhədində olub. Anam İstanbula gələndə 4, anamın kiçik qardaşı Zahid Xan isə 1 yaşında olub. Zahid Xan da İkinci Dünya müharibəsi başlamadan Polşaya gedib. Müharibə bitər-bitməz İtaliyaya gedən legionerlərin demək olar ki, hamısı Türkiyəyə gəlib.

 

- Neçənci ildə gəliblər?

 

- Yanılmıramsa, 1946-da gəliblər. Anamın kiçik qardaşı Zahid dayım isə Misirə gedib, orada bir müddət qalandan sonra Amerikaya mühacirət edib, dünyasını orada dəyişib. İstanbulda olanlar hər gün ümid edirdilər ki, Azərbaycan bu gün müstəqilliyinə qovuşacaq və onlar geri dönəcəklər. Bizə gələndə, xüsusilə hərbçilər daima xəritənin üstündə nələrisə müzakirə edirdilər. İndi Qarabağda vəziyyət necədir? Ordu quruculuğu çox mühüm işdir. Torpaqlar azad edilməlidir. Mən o günləri ən yaxın zamanda görmək istəyirəm.

 

- Sovet işğalından sonra babanız Hüseynqulu xan İsrafil bəylə bir müddət Gəncəni müdafiə edərək ölkəni tərk edib İstanbula gəliblər. Nə əcəb ruslar onları yaxalaya bilməyib?

 

- Babamgil İstanbula Batumdan gəmiyə minərək gəliblər. Güman edirəm ki, onlarda rus pasportu olduğuna görə fürsətdən istifadə edərək gəmiyə minə biliblər. Nənəm isə 4 uşağıyla İstanbula gəlmək üçün 2 il əziyyət çəkib. Bəlkə nənəmin də rus pasportu olub, ancaq göstərməyə  qorxub. Nənəm milli hökumətimizin səhiyyə naziri Xudadat bəy Rəfibəyli ilə  liseydə eyni sinifdə oxuyub. Xudadat bəyin oğlu Kamil bəylə ailə dostu idik. Kamil əminin oğlu Aydın bəy təxminən 3 ay qabaq vəfat etdi. Dəfn mərasimində hamımız iştirak etdik. Yaşımız irəlilədikcə qohumların və dostların xeyir-şərində yaxından iştirak etməyə çalışırıq.

 

- 1960-cı illərdə müəyyən dərəcədə yumşalma oldu. O vaxt heç Azərbaycana gedib-qayıdan olmadımı?

 

- Professor Əhməd Cəfəroğlunun bacısının oğlu Saleh Gəncəyə gedib-gəldi. Bir müddətdən sonra Salehin vəfat etməsi hamıda belə bir şübhə yaratdı ki, sovetlər onu zəhərlədi. Ona görə başqaları getməyə tərəddüd etdilər. Ruslar insanları öldürmək üçün müxtəlif metodlardan istifadə edirdilər. Məsələn, İsrafil bəyi zəhərləyib öldürmüşdülər, Fətəlibəylini isə öz otaq yoldaşı qətlə yetirmişdi.

 

- Ailəniz türkologiya sahəsində Türkiyənin ikinci professoru olmuş Əhməd Cəfəroğluna da yaxından kömək etmişdi, elə deyilmi?

 

- Cəfəroğlu hələ 1919-cu ildə İstanbula oxumağa gələndə Hacı babam ona xalçalar verib ki, satıb pul qazansın. Amma Cəfəroğlu ticarəti bacarmayıb, elmin dalınca gedib. Cəfəroğlu Ləvəntdə ev almışdı, Hüseynqulu babam demişdi ki, Əhməd bəy qurdun ulamadığı yerdə ev alıb. (Gülürük – M.Ə.)

 

- General Hüseynqulu Xan İstanbula gələndə hansı soyadı götürmüşdü?

 

- Xoy Xan soyadını. Xan Xoyun əksini. Bəzən bankda işim olanda və ya telefon nömrəsi alanda soruşurlar ki, ananın qızlıq soyadının ikinci hərfi nə olub? Ona görə Han Hoy soyadını tez-tez xatırlayıram. Babam 1958-də, nənəm isə 1959-da vəfat etdi...

 

- Tiflisdə çıxan “Molla Nəsrəddin” jurnalının ilk nömrələri babanıza necə çatdırılmışdı?

 

- Hacı babam İstanbulda olduğu kimi, Qafqazda və İranda da tanınan etibarlı bir adam olub. Onun 1870-ci illərin ortalarında aldığı bu binaya  Həsən bəy Zərdabi də qonaq gəlib.

 

- Zərdabi babanızı haradan tanıyıb? Burada nə vaxt qonaq olub?

 

- Həsən bəy Zərdabini bu binaya Əli bəy Hüseynzadə gətirib. Bu, təxminən 1889-90-cı illərə təsadüf edir. Hüseynzadə Sankt-Peterburqdan İstanbula 1889-cu ildə gəlib, İttihad və Tərəqqi Partiyasının qurucuları arasında yer alıb. Hacı babam Hüseynzadəyə çox güvənib. Hüseynzadə İttihad və Tərəqqi Partiyasının qurucularından olduğuna görə, axtarışa verilib. Hacı babam onu 1 ildən də çox bu otaqda gizlədib. Hüsenyzadə bayıra çıxmayıb. Bakıda yazılmış kitablara baxdım, o bir ili Hüseynzadənin həyatının “naməlum ili” kimi yazırlar. Babamın ondan yeganə xahişi bu olub ki, burda qaldığını heç kim bilməsin. Hüseynzadə deyib ki, arxayın ol, ittihadçılar sirr verməzlər. Hüseynzadə daha sonra övladlarına belə burda yaşamasına dair heç nə deməyib. Hacı babamın Üskudarda qəsri olub. Hüseynzadənin bu otaqda çəkdiyi yağlı boya tablolarından biri Hacı babamın Üsküdardakı qəsridir. (Əlini uzadıb göstərir – M.Ə.) Hüseynzadə uzun müddət Süleymaniyyə tərəfdə - İstanbul Universitetinə yaxın yerdə yaşayıb, daha sonra onlar da Üsküdara köçüblər. Hacı babamgil Üsküdardan Amerikan tipli kiçik gəmisiylə Eminönünə keçib bu karvansaraya gəlirmişlər. Ona görə Əli bəy Hüseynzadə Həsən bəy Zərdabini buraya qonaq gətirəndə babam Zərdabini böyük məmnuniyyətlə qarşılayıb. Zərdabinin gəlişindən sonra Qaspralı, Topçubaşı, Yusifbəyli də müxtəlif vaxtlarda burada Hacı babamın qonaqları olublar. Babamın Tiflisdəki dostları onun ziyalı, elmə və mətbuata dəyər verən adam olduğunu bildiklərinə görə, “Molla Nəsrəddin” jurnalının ilk nömrələrini ona göndəriblər. Daha sonra Hacı babam dərgiyə abunə olub. Təsəvvür edin ki, 1910-cu ildə Hacı babam Nyu Yorkda xalça mağazası açıb. Atamı əvvəlcə İstanbuldakı Amerikan kollecində oxudub, sonra Massaçusetsə göndərib, atam orada həm kollej təhsilini tamamlayıb, həm də universitet təhsili alıb. Divarda gördüyünüz 1917-ci il tarixli M.A.C. bayrağı da kollecin simvoludur.

 

- Mirzə Ələkbər Sabirin 1912-ci ildə çıxmış “Hophopnamə”sini də babanıza o vaxt göndərmişdilər?

 

- Bu, çox nadir kitablardan biridir. Bakıda Hacı Zeynalabdin Tağızadənin mətbəəsində çap edilib.

 

- Təəssüf ki, Sabir o kitabın çapını sağlığında görə bilməyib. Tağızadənin xəbəri olmadan kitabın çapı üçün mətbəədə 700 manat pul istəyiblər, Sabirin isə o qədər pulu olmayıb. Ölümündən sonra Tiflisdə qadınların əl işləri və ərzaq satışından  əldə edilən pulla kitab çap edilib.

 

- Bir nəfər mənə demişdi ki, bu kitabı ver, cildlətdirib gətirim. O adama dedim ki, “Hophopnamə” mənə bu şəkildə gəlib çatıb, onu bu şəkildə saxlamaq mənə  çox xoşdur. Mən də övladıma bu şəkildə əmanət verəcəyəm.

 

(Daha sonra 350 illik karvansaray binasının terrasına çıxırıq. Kərim əmi qarşı tərəfdəki hamamı göstərib deyir ki, Fatih Sultan Mehmet İstanbulu fəth edəndə bu hamamı tikdirib – M.Ə)

 

- Nağı Keyqurunun (Şeyxzamanlı) da mağazası bu tərəflərdə idi?

 

-  O tərəfdə idi. (Əli ilə göstərir – M.Ə.) Kiçik oğlu Yavuz vəfat edəndən sonra ticarət işləri davam etmir. Yavuz bəyin xanımı Leyla bizim qohumumuzdur. Onu görməyə gedərdik. İndi İstanbulda deyil, yoxsa bu günlərdə gedə bilərdik. 28 may gəlir axı..

 

- Nağı Keyqurun xatirələrində yazır ki, 1950-ci illərin əvvəlində SSRİ-nin İstanbuldakı baş konsulu ondan Lavrenti Beriyanın əleyhinə yazılı ifadə almaq üçün mağazaya gəlib, ancaq Nağı bəy onunla danışmayaraq mağazaya gəlməməsini istəyib.

 

- Nağı bəy milli dövlətin təhlükəsizlik idarəsinin rəisi olanda Beriya ona casusluq edib. Amerikada bir müddət qaldı, gələndən sonra vəfat etdi. Onun qardaşı Məmməd Bağır bəy Müsavat Partiyasının Gəncə millət vəkili olub. Bolşeviklər onu tutublar, Nağı əmi nə qədər çalışıbsa, onu həbsdən buraxdıra bilməyib, Məmməd Bağır bəyi güllələyiblər. Nağı bəy əvvəlcə Trabzona, sonra İstanbula gəlib. Böyük oğlu da Amerikada vəfat etdi. Böyüklərimiz də, bizlər də çox yaxın münasibətlər içində olmuşuq. Evimizin qapısı həmişə Azərbaycandan gələnlərə açıq olub, hamı bizə yığışardı. 28 mayda badamlı Gəncə paxlavası bişirərdilər. İçinə badam  qoyub üstünə yağ çəkərdilər. Gələn-gedən çox olduğuna görə, hərəyə bir dilim verərdilər. Deyəsən, indi o paxlavanı bişirmirlər...

 

- Hüseynzadənin qızı Feyzavər xanım sizə çox salam göndərdi. Bu yaxınlarda bizi evinə dəvət edəcəyini dedi.

 

- Sağ olsun. Çağıranda mütləq gedək. Mənim də ona salamımı yetirin. Atasının burada qaldığını bilmirmiş. Bir neçə dəfə gəldi, çox həyəcan keçirdi...

 

Qeyd: Mehmetzadələr üçün sanki müqəddəs olan, Əlibəy Hüseynzadənin  çəkdiyi 4 yağlı boya tablosunun, “Molla Nəsrəddin” jurnalının ilk nömrələrinin komplektinin,Hophopnamə”nin 1912-ci il nəşrinin, bir çox qiymətli sənədin və tarixi antikvar əşyanın saxlanıldığı otağın qapısını bağlayıb aşağı enərkən Kərim əmi yavaş  səslə deyir: Cavad xanın nəslindənik. Həmişə şərəf və ləyaqətimizi qorumuşuq. Gəncə Azərbaycan üçün çox önəmli bir şəhərdir, Azərbaycanın qəhrəmanlıq simvoludur...

Mənbə:www.apa.az

 

Şeyxülislam Axund Məhəmməd Pişnamazzadə

E-mail Çap PDF

 

Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadə Azərbaycan mübarizəsində


0001_yeni
Azərbaycan tarixində millətin inkişafında, təhsil almasında önəmli imzalardan biri də Pişnamazzadələrdir.  Pişnamazzadələr İslam dininə, onun qoyduğu şərtlərə bağlı insanlar olublar. Azərbaycanda cəhalətin, fanatizimin kök saldığı bir dövrdə onlar bu qaraguruh zehniyyətin sahibləri ilə üz-üzə gəlmişlər və bunun pis nəticələr verdiyini əvvəlcədən dərk etmişlər. Azərbaycan tarixində ilk dəfə olaraq dini elmlərlə, dünyəvi elməri birləşdirib birlikdə təhsil verən şəxslər Pişnamazzadələr olub. Pişnamazzadələrin mənbələrə məlum olan ilk böyük nümayyəndəsi Mövlana ( Allah dostu ) Molla Hüseyn Pişnamazzadədir. Pişnamazzadə soy adının daşıyıcıları əsasən Gəncə və Şəkidə yaşayıblar. Mövlanə Hüseynin nüfuz və hörməti bütün Azərbaycana yayılmışdı. O Gəncədə Şah Abbas məsciddində yerləşən mədrəsədə Mirzə Şəfi Vazeh, Mirzə Sadıq Fani və s. ilə birlikdə dərs verirdi. Mirzə Fətəli Axundovu onun yanına təhsil almağa gətirən şəxsdə bütün bunları nəzərə almışdı. Mövlanə Hüseynin iki böyük tələbəsi mənbələrə məlumdur. Mirzə Fətəli Axundov və Şeyx İbrahim Şeyxzamanlı ( Qüdsi ). O İbrahim Qüdsi ki, savadlı olmasına görə Abbasqulu Ağa Bakıxanov öz Qüdsi ləqəbini ona verib, O İbrahim Qüdsi ki, hazırcavablığına görə Qafqaz sərdarı knyaz M.Vorontsov öz qızıl saatını ona hədiyyə edib. Bu iki şəxsin yetişməsində Mövlanə Hüseyn Pişnamazzadənin xidməti əvəzsizdir. Mövlanə Hüseynin oğlu axund molla Əli Pişnamazzadədə orada bilik öyrədib, məntiqdən dərs verib ( Gəncə Jurnalı, 2012, N: 29,səhvə :12 ) .
Pişnamazzadələr soyunun Azərbaycanda ən tanınmış nümayyəndəsi Zaqafqaziya Şeyxülislamı vəzifəsini icra etmiş  Axund Molla Məhəmməd Əli oğlu Pişnamazzadə olmuşdur. Məhəmməd Pişnamazzadə Mövlanə Hüseyn Pişnamazzadənin nəvəsi idi. Məhəmməd Pişnamazzadə də babası kimi yenilikçi, uzaqgörən, islami dəyərlərə bağlı, vətən və millət sevdalısı bir şəxsiyyət idi. Bu soyun adında olan pişnamaz (namaz vaxtı öndə olan mənasını verir) kimi təhsil sahəsində, pedoqoji sahədədə həmişə öndə idilər.
Şeyxülislam Axund Məhəmməd Pişnamazzadə 1853-cü il mayın 15-də Gəncə şəhərində anadan olmuşdur. Ruhani ailəsində dünyaya göz açan Axund Məhəmməd Pişnamazzadə ilk təhsilini Gəncə mədrəsəsində aldıqdan sonra ali ruhani təhsil almaq üçün Təbrizə göndərilmişdir. Təbrizdə Ali Ruhani təhsili alıb. 1883-cü ildə təhsilini başa vurub Tiflisə gəldikdən sonra o, şəhadətnamə almışdır. 80-ci illərin sonunda Məhəmməd Pişnamazzadə aktiv təhsil fəaliyyəti ilə məşğul idi. Ətrafında ziyalıları, elm adamlarını və dünyəvi təhsildən yana olan dindarları toplamışdı. Bütün bu əməllər çar məmurlarının diqqətindən yayınmırdı, Pişnamazzadənin fəaliyyəti onları narahat edirdi. 1892-ci ildə Gəncə Cümə məscidinə baş molla təyin olunan Məhəmməd Pişnamazzadə qısa müddət ərzində savadlı və bacarıqlı ruhani kimi böyük hörmət qazanmış, bir il sonra Tiflis Vilayət Ruhani Məclisinin üzvü seçilmişdir. O, Tiflisdə ruhani xadim kimi tanındıqdan sonra 1895-ci ildə Gəncə Vilayət Ruhani Məclisinin sədri təyin olunmuşdur. Məhəmməd Pişnamazzadə mütərəqqi fikirləri və təhsil sistemində dünyəvi elmlərə üstünlük verməsi çar məmurlarının diqqətini çəkirdi.
Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadənin ən diqqət cəlb edən tərəfi təhsil və marifçilik sahəsində göstərdiyi xidmətlərdir. O din xadimi olsada, onun üstünlüyü dünyəvi elmlərin inkişafına verdiyi dəstəkdir. 1896-cı il onun tərəfindən təsis edilən “ Məktəbül-Xeyriyyə” ( Xeyriyyə məktəbi ) o dövrdə Azərbaycanda öz fəaliyyətinə görə əsas milli təhsil ocağı idi. Əsas qayəsi millətin mariflənməsi və cəhalət bütünü dağıtmaq idi. Bu məktəbdə Axund Məhəmmədin babası Mövlana Hüseyn Pişnamazzadənin tutuduğu xətti davam etdirirdi və dünyəviliyin inkişaf etdirilməsində maraqlı idilər. Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadənin təsiscisi və rəhbəri olduğu “ Məktəbül-Xeyriyyə”-də tək Azərbaycandan yox, Türkiyədən olan müəllimlərdə fəaliyyət göstərirdi

Pishnamazzade.
Hüseyn Cavid Abdulla Tofiq Surun ölümü ilə bağlı yazdığı məqalədə qeyd edir ki, “ Məktəbül-Xeyriyyə” 1900-cü ilə kimi milli məktəb formasında fəaliyyət göstərib, sonra rus-müsəlman məktəbinə çevrilib. (18. 5. 1912-ci il İqbal qəzeti ). Məktəbin milli məktəb formasından çıxmasının səbəbi Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadənin həbs olunub, sürgünə göndərilməsi ilə bağlı idi.
1900-cı ilin dekabrında tərəqqipərvər əməlinə və maarifçilik fəaliyyətinə görə təqib olunan Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadənin evində polis tərəfindən axtarış aparılır. Bəhanə olaraq səbəb gətirilir ki, guya Türkiyə və İran hökumətləri ilə əlaqə saxlayan axund Qafqazda Rusiyaya qarşı ixtilaf hazırlayır və hökumətə qarşı əks-təbliğat aparır. Bu yersiz günahlar əsasında Axund Məhəmməd Pişnamazzadə və onunla birlikdə 37 nəfər azərbaycanlı ziyalı “qiyama hazırlıq” bəhanəsilə həbs edilir. (1.1.1909-ci il, Şura jurnalı, səhvə: 534 ) Axund Məhəmməd və üç nəfər üləma Türkistana sürgün olunsalar da iki ildən sonra əfv edilib vətənə qayıdırlar.

Gence_medresesinin_ilk_buraxilishi._1912

Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadə sürgündən qayıtdıqdan sonra yenədə maarifçilik fəaliyyətini davam etdirir. Qardaşı Axund Hüseyn Pişnamazzadənin rəhbəri olduğu “Mədrəseyi-Ruhaniyyə”-də dərs verir. Həmin mədrəsədə Türkiyədə təhsil alıb gəlmiş Hüseyn Cavid, onun kimi yenə Türkiyədə təhsil almış, ədəbiyyatşunas, ədəbi təndiqçi, ilk Füzulişunas sayılan Abdulla Tofiq Sur ( Ədəbiyyat müəllimləri ), Axund Ələsgər Poladzadə ( Şəriət, əxlaq və s ) Azərbaycan Cümhuriyyətinin baş naziri olmuş Nəsib bəy Yusifbəylinin qardaşı Həmid bəy Yusifbəyli ( Rus dili müəllimi, O 1898-ci ildən “Məktəbül-xeyriyyədə” dərs keçib ), Rza bəy Qaraşarov ( Riyaziyyat müəllimi ), Mirzə Məhəmməd Axundov, Mirzə Abbas Abbaszadə ( Şəriət, dilçilik və əsasəndə əlifba sayəsində ), Nəsib bəy Yusifbəyli, pedaqoq İdris Axundzadə ( Sonralar Türk Ədəmi Mərkəziyyəti Musavat partiyasının Gəncə şəhər şöbəsinin rəhbəri olmuşdu ), Türkiyədən gəlmiş müəllim Savad Cavad ( Türkiyəli Əhməd Cavadın qardaşı ) və s dərs demişdi. Bu müəllimlər Gəncənin bir çox məktəblərində dərs veriblər. “ Məktəbül-xeyriyyə” və “Mədrəseyi-Ruhaniyyə” onların əsas dərs verdikləri təhsil olcaqları idi. Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadə yeni tipli, “Usuli-Cədid” məktəblərinin tərəfdarı idi. Bunun uğrunda mübarizə aparırdı.1909-cu ildə rəsmi olaraq həmin məktəblərin icazəsini alır. Gəncə və Gəncə ətrafında yeni tipli məktəblər açdırır (Gəncə, Çobanabdallı, Borsunlu, Aşağı Ayıblı, Morul, Qarabağlar, Qazax, Sarıtəpə, Əhmədbəyli, Qovlara-Sarı ). Həmin dövrdə Axund Məhəmməd Pişnamazzadənin fəaliyyəti çoxşaxəli idi. O tək təhsil, marifçilik sahəsində yox, həmdə xalqın mühafizəsində ən önəmli simalardan biri idi. O müsəlmanlar arasında böyük hörmətə sahib idi, bir çox problemlərin həllində onun böyük rolu vardı. Ermənilərin aktivləşməsi, müsəlmanlara qarşı soyqrım siyasəti həyata keçirmələri Gəncədə ziyalıları, elm adamlarını, böyük hörmət sahiblərini və dini camiyəni onlara qarşı hərəkətə keçməyə vadar etmişdi.

Mehemmed20Pisnamazzadenin20imzasi

Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadə milli işlərin önündə gedən əsas din xadimi idi. Çox çətin, məsuliyyətli qərarların və fətvaların arxasında Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadənin imzası dayanırdı. Xalqda ona qarşı böyük inam var idi. Onun həbs və sürgün həyatı yaşaması, xalqda onun təmizliyi və əqidə adamı olması ilə bağlı fikir formalaşdırmışdı. Gəncə Şəhərində milli işlərin önündə gedən “ El Atası” sayılan Ələkbər bəy Rəfibəyli ilə birlikdə Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadə əsas şəxslər sayılırdılar.
O dövrdə dövlət sənədlərində M.Pişnamazzadənin tutduğu mövqe və xarakterik xüsusiyyətləri ilə bağlı maraqlı faktlar var. Tiflis Quberniya Jandarm İdarəsinin rəisi podpolkovnik Başinskin Difai təşkilatının üzvləri haqqında 31 oktyarb 1909-cu il tarixli məruzəsində ətraflı məlumat verir. Məruzədən aydın olur ki, "Difai" təşkilatının Yelizavetpol komitəsinin sədri Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadə olmuşdu. Polis məlumatlarında M. Pişnamazzadəni bir şəxsiyyət kimi səciyyələndirən maraqlı məlumatlar qalmışdı. Məsələn, 1912-ci ilin fevral ayında tərtib edilmiş belə məlumatların birində yazılmışdır: "Müsəlman aləmində o, əsas və görkəmli ictimai xadimlərdən biri hesab edilir. O, Qafqaz diyarı hüdudlarında müsəlman üsuli-cədid məktəblərinin, kitabxana-qiraətxanaların və müxtəlif xeyriyyə cəmiyyətlərinin yaradılmasının təşəbbüsçüsüdür. Öz əsərlərində, məqalələrində və ictimai yerlərdə söylədiyi nitqlərində o, müsəlmanları birləşməyə və milli tayfa davalarına son qoymağa çağırırdı. Pişnamazzadə öz baxışlarına görə mütərəqqi müsəlman və eyni zamanda yüksək dərəcədə dindar, ciddi adamdır, müsəlman ruhaniləri arasında və cəmiyyətdə görkəmli mövqeyinə müvafiq olaraq qapalı, sadə və ayıq-sayıq həyat tərzi keçirir. Heç bir əyləncə yerinə getmir, kübar dairələrdə dolaşmır. Bac-xərac və rüşvət almaqla məşğul olmur, çünki bunlar onun xalq xadimi və idealist əqidələrinə ziddir və ümumiyyətlə onun xarakterinə yabançıdır" ( E. Əzizov, Difai, səhvə: 61 ).
Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadənin təmiz əxlaq sahibi olduğu, insanlar arasında böyük nüfuza sahib olması rəsmi sənədlərdədə öz əksini tapıb. Bütün bunlara əsasən Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadə əzilən müsəlmanların, haqqları tapdalanan insanların ədalət mübarizəsinin önündə gedirdi. Hər gün Azərbaycanın müxtəlif məkanlarında vəhşiləşmiş ermənilər Azərbaycanlılara qarşı insanlığa zidd əməlləri icra edirdilər. Bir tərəfdən Çar məmurları buna göz yumur, digər tərəfdən onlara yardımçı olurdular. Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadə kimi din xadimlərimiz, mütərəqqi ziyalılarımız bunlara göz yuma bilməzdi. Onların vətən sevgiləri, milli qeyrətləri sərt addımlar atmağa vadar edirdi.
1905-1906 –ci illərdə Ermənilərin simasızlığı qarşısında güc göstərə biləcək əsas şəhərlərdən biri Gəncə idi. Gəncədə bu işlərə Ələkbər bəy Rəfibəyli ilə, Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadə rəhbərlik edirdi. Həmin dövrdə Gəncədə gizli formada Difai adlı təşkilat təsis etmişdilər. Təşkilatın rəhbərliyində Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadə, Ələkbər bəy Rəfibəyli, Ələsgər və Ələkbər bəy Xasməmmədovlar qardaşları ( hər ikisidə hüquqşunas ), Nəsib bəy Yusifbəyli, Həsən bəy Ağayev, Mirzə Məhəmməd Axundov, Nağı Şeyxzamanlı və s. Bu təşkilatın Gəncə şöbəsinin ( o vaxt Yelizavetpol şöbəsi gedirdi) rəhbəri rəsmi sənədlərdə bəzən Ələkbər bəy Rəfibəyli, bəzən də Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadə gedir. Bunun səbəbi təşkilatın gizli formada fəaliyyət göstərməsi ilə bağlı idi. Gəncə şəhərində milli işlərdə yüksək hörmət sahiblərini, öndə gələnləri bu təşkilatın rəhbərliyində görürdülər.
Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadə təmənnasız, heç bir maliyyə qarşılığı olmadan ( “Məktəbül-xeyriyyə”-nin adında bu görünür ) millətin savadlanmasında, inkişafında, dəyərlərinin qorumasında, fiziki olaraq mühafizəsində  xidmət göstərən fenomen bir şəxsiyyət olub. Mahiyyəti ilə bu vətənə, torpağa bağlı bir din adamı idi. Bunu nəzərə alan Çar Rusiyası siyasi dairələri, polis orqanları Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadəni basqı altında saxlayırdılar, bütün fəaliyyəti nəzarət altında idi. Bütün bunlara rəğmən Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadə öz əməllərini icra etməkdə idi. Prinsipial olaraq düşüncələrindən, fəaliyyətdə olduğu yoldan dönmək fikrində deyildi. O bir dəfə sürgündə olduqdan sonra yenədə Həmid bəy Yusifbəyli ( iki dəfə M. Pişnamazzadə birlikdə sürgün olunmuş əsas şəxslərdən biri idi ) kimi müəllim, millət və vətən fədailərini ətrafına toplayıb öz işini davam etdirməkdə idi.
Difainin fəaliyyətində ən yüksək mövqeyə malik din xadimi Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadə olmuşdu. O 1906-cı ildə ( Türküstandan sürgündən qayıtdıqdan sonra ) Gəncə Vilayət Ruhani Məclisinin sədri təyin olunmuşdu. Rəsmi olaraq Gəncədə ən ali dini qurumun rəhbəri sayılırdı. Bu qrumun rəhbəri olaraq dini təhsil verməklə yanaşı, gizli milli işləri davam etdirirdi. Çar Rusiyasının Gəncədə olan ali dini nümayyəndəliyinin rəhbəri olan şəxsin bu gizli qurumda ( Difaidə ) fəaliyyət göstərməsinin səbəbi nə ola bilərdi ?  Bu sadəcə Gəncədə bir çox dindarların gördüyü iş idi, yoxsa Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadənin düşüncələrindən, milli baxışlarından, vətən və millət sevgisindən irəli gələn məsələ idi ? Əlbəttə ki, bu ikinci faktorla bağlı məsələ idi. Yüksək bir mənsəbdə oturan, yaxşı bir maaş alan, yuxarı siyasi dairələrlə ciddi əlaqə yaratmaq imkanları yaradan qrumun rəhbərinin bunu etməsi rahat iş deyil. Üstəlikdə ki, sonradan bu işdə həbs, sürgün və təqibdə varsa. Bütün bunlar Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadənin keçdiyi o ədalətli və saflıq günəşi sayılan məktəbdən qaynaqlanırdı, Onun yüksək əxlaqından, təmiz mənəviyyatından və xoş niyyətli olmasından xəbər verirdi.
Difai təşkilatı ad olaraq partiya hesab olunsa da, mahiyyət etibarı ilə müsəlmanların, Azərbaycanlıların, çar məmurları tərəfindən əzilən məzlum insanların qisasını alan intiqamçı bir təşkilat idi. O dövrdə Azərbaycanlıların yaşam düşüncəsində hakim mövqeyə malik güc din idi. Din xadimlərinin müəyyənləşdirdiyi prinsiplər, verdiyi qərarlar, əmrlər ( fətvalar ) təsiretmə gücünə görə böyük əhəmiyyə kəsb edirdi.

0003
Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadə Difai təşkilatının qətlləri həyata keçirən bölməsinin əsas siması idi.  Çunki bütün qətllər Şəriətə uyuğun olaraq, özlərinin dini baxışlarına görə həyata keçirilirdi.  Gəncə Qubernatorunun müşaviri Kreçiniskinin, Qarabağda diviziya komandiri olmuş və sonradan Tiflisdə Bilal adlı Difai fədaisi tərəfidən qətlə yetirilən Kalasçapovun, Molla Hadı kimi Difai haqqında Çar məmurlarına cəsusluq edən şəxslərin öldürülməsi İslama uyğun olaraq əsaslandırılmalı idi.
Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadə ilə birlikdə bu işlərdə müəllim, öz əsasını hədiyyə etdiyi, Difainin sənəd işlərinə baxan ( Difainin möhürü də onda idi, qətllərdən sonra üzərində Difainin möhrü olan praşuralar yayılırdı ), Katibi Mirzə Məhəmməd Axundzadə, Həmid bəy Yusifbəyli, Ələsgər bəy Xasməmmədov əsas şəxslər saylırdı. Çar polis məmurları bu 4 şəxsin evində axtarış aparıb, idealoji ədəbiyyat və müxtəlif sənədlər aşkar edirlər. Hamısını sürgünə göndərirlər, Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadə ikinci dəfə sürgün həyatı yaşamağa məcbur olur.
Difainin fəal və aktiv nümayyəndələri həbs olunub, sürgünə göndərildikdən sonra onun fəaliyyəti zəifləyir, qətllər dayanır. 1908-ci ilin sonunda Difainin rəhbər şəxslərinin həbsi, müxtəlif yerlərə sürgünə göndərilməsi cəmiyyətə  qorxu salır, amma Difai özünün yarımçıqda olsa öz məqsədinə çatır. Ermənilərin və onlara dəstək olan Çar məmurlarının həddini aşmaması üçün müəyyən işlərə imza atdılar. Bütün bu işlərdə Ələkbər bəy Rəfibəyli, Mirzə Məhəmməd Axundzadə, Kərim bəy Mehmandarov, Əhməd bəy Ağaoğlu, Həmid bəy Yusifbəyli, Nəsib bəy Yusifbəyli, Ələkbər və Ələsgər Xasməmmədov qardaşları, Həsən bəy Ağayev, Bala Məşədi, Sarı Ələkbər, Tatoğlu Qara, Dəli Alı, Qarabağlı Bilal kimi Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadənində milli vətənpərvərlik və Azərbaycan sevdası bizlərə əzizdir.
Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadə evində aşkarlanan sənədlərə, kitablara və bütünlükdə fəaliyyətinə görə Kazana sürgün olunur. Sürgündə olduğu müddətdə yenə də faəliyyətdən qalmır. Həştərxanda nəşr olunan “Həmiyyət”, “Günəş”, “Burhani-tərəqqi” kimi qəzetlərdə məqalələrlə çıxış edir, müsəlman qızların təhsilə yiyələnmələrinin vacibliyindən xüsusi söhbətlər  açır.
1909-cu ilə kimi Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadə sürgündə olur və həmin ili Tiflisə gəlir, yaxın qohumu Şəkili Fərəculla Pişnamazzadə Zaqafqaziya Şiə Ruhani idarəsində işləyirdi, onun köməkliyi ilə 1909-cu il iyun ayının 20-də Qafqaz Müsəlmanları Şiə Ruhani İdarəsinin üzvü seçilir. Bu vaxt Şeyxülislam Axund Məhəmmədhəsən Mövlazadə Şəkəvi vəzifəsindən istefa verir. Həmin vəzifəyə Qafqazda və Rusiya müsəlmanları arasında yüksək hörmətə sahib Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadə müvvəqəti olaraq təyin edilir. O 1909-cu ildən 1915-ci ilə kimi müvəqqəti olaraq o vəzifəni icra edir.
1914-cü ildə Tiflisə gələn Çar II Nikolay həm şiə müsəlmanlarının lideri Şeyxülislam vəzifəsini icra edən Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadə ilə, həm də sünni müsəlmanlarının lideri Müfti Hüseyn Əfəndi Qayıbovla görüşmüş, onların çıxışlarını dinləmiş və onların simasında bütün müsəlmanları salamlamışdı. Bir il sonra, yəni 1915-ci ilin yanvarın 14-də Daxili İşlər İdarəsinin təqdimatına əsasən İmperator II Nikolay tərəfindən Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadə Zaqafqaziya Şiə Ruhani İdarəsinin sədri və Zaqafqaziya şeyxülislamı vəzifəsinə rəsmən təsdiqlənir.
O dövrdə belə bir fikir yayılmışdı ki, güya həmin vəzifəyə Ruhani İdarəsindən Molla Məhəmməd Axundzadə adlı şəxs təyin olunub. Sonradan Məhəmməd Əmin Rəsulzadə İqbal qəzetinin1915-ci il “864” saylı nömrəsində “ Şeyxülislamın təsdiqi münasibətilə” adlı məqaləsində həmin hadisəyə aydınlıq gətirir. Qeyd edir ki, O Molla Məhəmməd Axundzadə adlı şəxs deyil, bu Şeyxülislam vəzifəsini icra edən elə Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadədir.
Həmin gündən artıq O rəsmən Qafqazın Şeyxülislamı statusunu alır. Həmin zamanlarda Osmanlı Dövləti dünya müharibəsinə qoşulur, bu hadisə Şüyxülislam olaraq Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadəni narahat edirdi. 1915-ci ildə Türkiyənin Ərdəhan və Qars mahallarında gedən döyüşlər nəticəsində hər iki valideynini itirmiş kimsəsiz uşaqların qayğısına qalmaq məqsədi ilə Qafqaz Şeyxülislamı Axund Məhəmməd Pişnamazzadənin “Son xəbər” qəzetinin 1915-ci il 7-ci nömrəsində bir elanı dərc olunur. Şeyxülislam müsəlmanlardan xahiş edirdi ki, bu il orucluq bayramında Qafqaz müsəlmanları fitrə-sədəqələrini başqa yerə verməyib ruhani və qazılar vasitəsilə Tiflisə göndərsinlər. Toplanacaq bu fitrə-sədəqələr hesabına Tiflisdə “Yetimlər evi” açılacaq, orada Ərdəhan və Qars döyüşləri nəticəsində hər iki valideynini itirən uşaqlar saxlanılacaq, onlara təlim-tərbiyə veriləcəkdir. Şeyxülislamın təklifi müsəlmanlar tərəfindən razılıqla qarşılanır. Hətta Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadə Əhməd Cavadla birlikdə qapı-qapı gəzərək onlara varlıların evində yer edirdilər (Ə. İsayev “Gəncə və Gəncəlilər” səhvə: 377). ( Bu hadisə bu gündə Gəncədə bir çox insanların xatirəsində yaşayır.
Şeyxülislam Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadə rəhbərlik etdiyi idarədə daxil olmaqla xeyriyyəçilik işini davam etdirirdi. İmkansızlara yardımlarda bulunur, maaşlarından xeyriyyə işlərinə sərf edir, əsirlərin, onların övladlarının yaşaması üçün əllərindən gələni edirdilər.

1
1917-ci ilin fevralında Rusiyada inqilab baş verdikdən sonra idarəetmə orqanlarında pərakəndəlik yarandıqda Gəncədə sabitlik yaradan qüvvə Gəncə Müsəlman Milli Komitəsi idi. Nağı Şeyxzamanlı yazır ki, Milli Komitənin qərarı ilə Nəsib bəyin başcılığı ilə 5 nəfərlik icra heyyəti yaranmışdı. 1. Nəsib bəy Yusifbəyli ( sədr ), 2. H.F ( podpolkovnik, zabitləri təmsil edən ), Aslan bəy Səfikürdlü ( Sosialistləri təmsil edən ), Əhməd Cavad ( Gənclik təşkilatının təmsilçisi ), Pişnamazzadə Molla Məhəmməd ( Dinimizi təmsil edən ) Bu icra heyyəti daim iş başında olurdu ( N. Şeyxzamanlı, “ Xatirələrim”, səhvə: 32 ).
Bu çətin məqamlarda yenə Şeyxülislam Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadə xalqının yanında idi. Gəncənin milli siyasi simaları ilə millətinin dərdinə əlac qılmaqda, onun həllinə çalışmaqda idi. Bu idi Pişnamazzadənin böyüklüyü.  Zaqafqaziyanin Şeyxülislamı idi, amma onu vəzifə, şan-şöhrət maraqlandırmırdı, daşıdığı ideallar Azərbaycanı qorumaq və yaşatmaq idi.
1917-ci ilin ortalarından etibarən Bolşeviklərin partizan dəstələri Gəncə-Qazax ərazisində əsasən Müseyib Əliyevin rəhbərlik etdiyi Bolşevik  quldur dəstələri bəylərin, mülk sahiblərinin evlərinə, mülklərinə  basqın edir, ailələrini, özlərini qətlə yetirirdilər. Zəyəmdə böyük mülk sahibi, qeydiyyatda ən böyük mülk sahibi olan Zülqədərlilərin ailə üzvülərinin basqına məruz qalması və onların başcısı sayılan, İsamyıl bəy Qaspıralının xatirə dəftərində adı keçən Allahyar bəy Zülqədərlinin öldürülməsi insanları sarsıtmışdı. Gəncədə bu tipli hadisələrin qarşısını almaq üçün din adamlarından və ziyalılarından ibarət iki qrup yaradılmışdı və onlar Zəyəmə göndərilmişdi. Mollalardan və tacirlərdən ibarət heyyətə Şeyxülislam Məhəmməd Pişnamazzadə, ikinci müəllimlərdən və ziyalılardan ibarət heyyətə isə Osmanlı zabiti Hüsaməttin Tuğac başcılıq edirdi ( N. Şeyxzamanlı “Xatirələrim”, səhvə:42 ).
1918-ci ilin yanvar ayının 8-də Şəmkir stansiyasında  Gəncə Müsəlman Milli Komitəsinin Çar Rusiyasının əsgərlərini tərksilah etməsi sevindirici xəbər idi. Orada şəhid olmuş əsgərlərin dəfnində Şeyxülislam olaraq və Gəncə Milli Komitəsinin icra heyyətinin əsas şəxslərindən biri kimi Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadənin iştirakı onun o dövrdə aktiv fəaliyyətindən xəbər verirdi.
Gəncədə müxtəlif siyasi baxşıları daşıyan insanlar əsl səmimiyyətləri ilə Azərbaycan davası aparırdılar. İstər millətçisi, istər solcusu, istərsədə dindarı Gəncə Müsəlman Milli Komitəsi adı altında milli vəhdət təşkil edirdi. Gəncənin və ətraf yurdların başını qara buludlar aldımı bu səmimi vətənpərvərlər, vətən mücahidləri əlindən gələnləri edirdilər. Bu milli vəhdətin əsasını təşkil edən faktorlardan əsaslarından biridə Şeyxülislam Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadə kimi səmimi, təmiz əxlaq və mənəviyyata sahib dindarların mövcudluğu idi.
Həmin dövrdə Gəncədə Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadənin rəhbərliyi altında “İttihadi-İslam” adlı cəmiyyət fəaliyyət göstərirdi. Xudadat bəy Rəfibəyli kimi Gəncənin sayılıb-seçilən şəxsləri orada təmsil olunurdu. 1918-ci ilin yanvarında Rusiyada müsəlmanlıq partiyası ilə İttihadi-İslam cəmiyyəti birləşib, İttihadi-İslam – Rusiyada Müsəlmanlıq adlandı. Bakıda daşnakların Azərbaycanlılara qarşı törətdikləri mart soyqrımlarından sonra partiyanin fəaliyyəti, əsasən, Zaqafqaziya Seymində təmsil olunan müsəlman fraksiyası çərçivəsində davam edirdi. ( AXC ensiklopediyası, səhvə: 68 ).
Azərbaycan Cümhuriyyəti yarandıqda Gəncəyə ilk xəbəri Fətəli Xan Xoyiskinin qardaşı Hüseyinqulu xan Xoylu çatdırıb. O birinci yaxın dostu Xudadat bəy Rəfibəyliyə ( sonradan Hüseyinqulu bəy Gəncə Qubernatoru olanda onun muavini oldu ) və  Şeyxülislama xəbəri çatdırmışdı. ( F. Rəhmanzadə, “Yol”, səhvə: 522 ).
Bu xəbərdən bütün Gəncə şad olmuşdu. Həmçinində bu günü ömrü boyu böyük sevinclə gözləmiş Şeyxülislam Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadə. Azərbaycanın öz istiqlalını elan etməsi ən böyük bayram idi. O çar rejminin zülmündən əziyyət çəkmiş əsas şəxslərdən biri idi, onu ömrü boyu həbslər, təqiblər, sürgünlər müşayət etmişdi. 1918-ci ildə mayın 28-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti quruldu və ölkə siyasi müstəqilliklə yanaşı, din sahəsində də müstəqillik əldə etdi. Müfti Mustafa Əfəndi Əfəndizadə  Avqust ayında Gəncəyə gəldi.  1918-ci il sentyabrın 1-də onlar könüllü olaraq «Məşixə» deyilən vahid orqanda birləşmək qərarına gəldilər. Məşixəyə şeyxülislam və müfti ilə birlikdə 31 ruhani-16 şiə və 15 sünni qazısı daxil oldu. Bununla da müsəlmanların dini işlərinin idarə edilməsində ikili sünni-şiə ruhani rəhbərliyi aradan qaldırıldı, Qafqaz müsəlmanlarının vahid idarəsi yarandı. Şeyxülislam idarənin rəhbəri, Qafqaz müsəlmanlarının ruhani başçısı, müfti isə onun müavini oldu.
Azərbaycan Cümhuriyyəti yarandığı zaman onun ilk Şeyxülislamı vəzifəsini Şeyxülislam Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadə icra etmişdi ( Həmdə O Qafqazda çar Rusiyasının sonuncu Şeyxülislamı olmuşdu ). O 1918-ci ilin oktyabr ayının 10-na kimi bu vəzifəni icra etmişdi. Şeyxülislam Məhəmməd Pişnamazzadə həmişə İslam birliyinin tərəfdarı olub, ona görə bütün məzhəblərin, onun rəhbərlərinin hörmət və sevgisini qazanmışdı. Müsəlmanların xoşbəxtliyi onun ən ali məqsədi idi. O heç vaxt şəxsi maraqlardan, fərdi mənafeylərdən çıxış etməyib. O həqiqətdən yana mövqey qoyub, onun qalib gəlməsi əlindən gələni edirdi.

shemkir_dfni
1918-ci ilin 30 oktyabrında Şeyxülislam Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadənin imzası ilə hökumətə 367 nömrəli təkliflər məktubu ünvanlanır. Həmin təkliflər 4 bölmədən ibarət idi:
1. Azərbaycan Cümhuriyyəti hüdudlarında “Məşixət-i İslamiyyə” adı altında ruhani idarəsi təsis edilsin və ona Osmanlıda mövcud olan Məşixət kimi tam müstəqillik verilsin;
2. 7 sentyabr tarixli 311 saylı təqdimatda göstərilən Məşixətin iki sədrindən, hər iki idarənin birləşdirilməsi məqsədi ilə birinə şeyxülislam, digərinə müstəşar, yaxud müşavir adı verilsin;
3. Şeyxülislam iclaslarda iştirak etmək hüququ ilə rəsmən Nazirlər Şurasının üzvü hesab edilsin;
4. Ruhani heyətin komplektləşdirilməsi üçün Məşixətin birbaşa sərəncamına kredit ayrılsın. Sadalanan və digər bu kimi dini məsələlərin həll edilməsi məqsədi ilə bizim də iştirakımızla fövqəladə yığıncaq çağırılsın.
Şeyxülislam Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadə Azərbaycan Cümhuriyyətində dini islahatların həyata keçirilməsi ilə bağlı rəsmi təkliflər çıxış edən əsas din xadimlərindən idi. Onun təkliflərindən göründüyü kimi müsəlmanları bir bayraq altında birləşdirmək, onların hüquq və haqqlarının qorunması üçün dövlətdən dəstək istəyirdi. Şeyxülislam özündə bir şəxsiyyət olaraq dini və dünyəvi dəyərlərin vəhdətini təcəssüm etdirirdi. Təkliflərində  şəriət qaydalarının tətbiqini yox, Nazirlər Şurasında Şeyxülislamın iştirakını təklif edir. Bu onun gələcəyə baxışında yenilikçi olmağından xəbər verirdi.  
Lakin Şeyxülislam Məhəmməd Pişnamazzadənin məktubuna uzun müddət cavab verilmədi. İrəli sürülən təkliflər yalnız 1920-ci ilin martında hökumətin geniş müzakirəsinə çıxarıldı ki, artıq bu vaxt Məhəmməd Pişnamazzadə istefa vermiş və onun yerinə Ağa Əlizadə şeyxülislam təyin edilmişdi. Beləliklə, Məhəmməd Pişnamazzadə başda olmaqla ruhani rəhbərlər bu çətin ideyanın öhdəsindən gələrək onu həyata keçirdilər. Bu, məzhəb ayrılıqlarından istifadə edərək Qafqazda müsəlmanlar arasında düşmənçilik yaratmaq istəyən çarizmin siyasətinə son nöqtə qoydu. Dini rəhbərlərin irəli sürdüyü birgə səylər nəticəsində 1 sentyabr 1918-ci il tarixli birgə qərar ilə hər iki idarə “Məşixət” adlanan vahid bir idarədə birləşdirildi. Bakının azad edilməsindən sonra Məşixət ölkənin paytaxtına köçürüldü. Həmçinin, paytaxtın Gəncədən Bakıya köçməsindən sonra Şeyxülislam Axund Məhəmməd Pişnamazzadə xəstəliyi ilə əlaqədar olaraq 1918-ci ilin 10 dekabrında şeyxülislamlıq vəzifəsindən istefa verib Gəncə Cümə məscidində axund kimi fəaliyyət göstərməyə başladı.
Sovetlər Azərbaycanı işğal edənə qədər Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadə Gəncə Cümə məscidinin axundu kimi fəaliyyət göstərdi. Sovetlər Azərbaycanı işğal edəndə digər din xadimləri, ziyalılar, siyasət adamları və s kimi təqib və təyziqlərə məruz qaldı, 3-cü dəfə həbs olundu. Yazdığı yazılara və mövqeyinə görə fanatik mollalar tərəfindən tənqid olunanda Nəriman Nərimanov onun müdafiəsinə qalxmışdı və 3-cü dəfə həbs olunanda, yenə onun köməyinə Bolşeviklərin Azərbaycandakı nəbz döyüntüsü Nəriman Nərimanov çatdı. Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadənin dünyagörüşü, insanların birliyini və vəhdətini yaratma bacarığı onu digər din xadimlərində fərqləndirirdi. Ona görədə bu fərqləndirici faktora görə Nəriman Nərimanovunda ona simpatiyası var idi. O Nəriman Nərimanovun əmri ilə həbsdən azad edilir.
Bu məqamda təbii idi, Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadə kimi din xadimlərinin mövcudluğu mənəvi söz sahibi olaraq cəmiyyətdə sabitlik, sülh və qardaşlıq yaradırdı.
Böyük əqidə, mücadilə adamı Axund Molla Məhəmməd Pişnamazzadə ömrünün sonuna kimi nəzarətdə oldu, Çar xəfiyyələri, sonralar Sovet ÇK-sı, KQB-si onu bir dəqiqədə olsun nəzarətdən buraxmadılar. Beləcə 1938-ci ilə kimi ömür sürən şeyx həmin il Gəncədə əbədiyyən gözlərini yumdu, Şəhərin İmamzadə məzarlığında Pişnamazzadələr türbəsində dəfn olundu. Onun əziz xatirəsi əqidə, mücadilə adamlarının, Difai yolçularının, Gəncənin və Azərbaycanın sayğıdəyər insanlarının düşüncəsində hər zaman yaşayır. Ruhun şad olsun böyük Şeyx.

pishnamazzade mehemmed

POLİTOLOQ:CEYHUN NƏBİ

 


AXTARIŞ

GİRİŞ

Paylaş


© 2011 - 2013. Hər hansı bir məlumatı, materialı və fotoşəkili administrasiyanın icazəsi olmadan istifadə etmək qeyri-qanuni hesab ediləcək və Azərbaycan Respublikasının Qanunlarına əsasən cəzalandırılacaqdır.
ankara escort